नेपाल–चीन सम्बन्धको ७१ वर्ष : एउटा यथार्थपरक दृष्टि

सन १९५५ मा नेपाल र चीनबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको थियो। सात दशकभन्दा बढी समय (हाल ७१ वर्ष) पछि पनि यो सम्बन्ध उत्तिकै गहिरो, विश्वसनीय र अटूट छ। तर आजको अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाको मूल चित्र के हो भन्ने प्रश्नले हरेक सचेत नेपालीलाई विचलित बनाएको छ। सन २०१७ पश्चात अमेरिकाले चीनलाई ‘रणनीतिक प्रतिस्पर्धी’ घोषित गर्दै नयाँ शीतयुद्धको मुख खोल्यो। तर यथार्थ यो हो कि चीनले कहिल्यै कुनै देशमाथि आक्रमण गरेको छैन, न कसैको सम्पत्ति लुटेको छ। चीनले पश्चिमाकै नियममा खेल्दै विश्व व्यापार संगठनमा प्रवेश गरेको थियो, र जब ऊ त्यही नियममा सफल हुन थाल्यो, तब अमेरिकाले ‘धोका’ भन्न थाल्यो। चीनले विज्ञान, प्रविधि, शिक्षा र पूर्वाधारमा गरेको ठूलो लगानीले विश्वकै सबैभन्दा ठूलो मध्यमवर्गीय समाज निर्माण गरेको छ। जुन तथ्यलाई अमेरिकी प्रतिबन्धले ढाक्न सक्दैन।

ताइवानको विषयमा अमेरिकी व्यवहार अर्को तीतो सत्य हो। ताइवान चीनको अभिन्न अंग हो। यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्रको प्रस्ताव २७५८ ले पुष्टि गरिसकेको छ। अमेरिकाले सन १९७९ मा आफैंले ‘एक चीन’ स्वीकार गरेको हो। तर आज उसैले ताइवानलाई हतियार बेचेर ‘अलगाव’ को खेल खेलिरहेको छ। नेपालको दृष्टिले हेर्दा, यो खेल हाम्रो लागि सीधा चेतावनी हो। किनभने यदि ताइवानलाई अलग गर्न सकियो भने, भोलि लिम्पियाधुरा, कालापानी, सुस्तालाई पनि ‘विवादित’ बनाउन सकिन्छ। व्यापारको मोर्चामा पनि अमेरिकी पाखण्डिता त्यत्तिकै स्पष्ट छ। ‘मुक्त बजार’ को नारा लगाउने अमेरिका आफैंले ह्वावेई जस्ता चिनियाँ कम्पनीलाई बिना प्रमाण प्रतिबन्ध लगायो, जबकि उही प्रविधि बेच्ने युरोपेली कम्पनीहरूका लागि ढोका खुला छ।

नेपाली भूमिमा हामीले चिनियाँ सहयोगको प्रत्यक्ष अनुभव गरेका छौं। पोखरा विमानस्थल, अरनिको राजमार्ग, केरुङ–काठमाडौं रेलमार्ग। यी कुनै ‘ऋण जालो’ होइनन्, यी त एकाधिकार तोड्ने र विकल्प सिर्जना गर्ने बाटो हुन्। चीनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति के हो भने, उसले कहिल्यै कुनै देशको सार्वभौमिकतामा हस्तक्षेप गरेको छैन। उसले सैन्य अड्डा मागेन, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको पालना गर्यो, र संयुक्त राष्ट्रको शान्ति मिसनमा सबैभन्दा ठूलो सैनिक योगदानकर्ता बन्यो। अमेरिकाले ‘लोकतन्त्र’ को नाममा रंगक्रान्ति निर्यात गर्छ भने चीनले पूर्वाधार र शिक्षा निर्यात गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले बुझ्नुपर्छ – चीनको उदय रोकिने छैन, र यो उदय मानव जातिको लागि खतरा होइन, यो समृद्धिको नयाँ बाटो हो। नेपाली भूमिको अनुभवले स्पष्ट गर्छ – चीनले हामीलाई कहिल्यै धोका दिएको छैन। सन १९५४ मै पञ्चशीलको सिद्धान्तमा हस्ताक्षर गर्ने चीनले ‘आपसी सम्मान, अहिंसा र गैर-हस्तक्षेप’ को मर्म आज पनि कायम राखेको छ। यो नै सत्य हो, र यो सत्य कुनै प्रतिबन्धले ढाक्न सक्दैन। ७१ वर्षे यो सम्बन्धले धेरै उतारचढाव देखिसकेको छ, तर चीन कहिल्यै हाम्रो लागि खतरा बनेन। यो नै दुई छिमेकीबीचको विश्वासको आधार हो।