पञ्चशीलको आलोकमा नेपालको बहुआयामिक विदेश नीति: सिद्धान्त, व्यवहार र अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्य

# प्रेम सागर पाैडेल

नेपालको परराष्ट्र नीति शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका पञ्चशील सिद्धान्तहरूमा आधारित छ। जसलाई सन् १९५४ मा चीन र भारतबीच भएको चीनको तिब्बत सम्बन्धी सम्झौतामा पहिलो पटक औपचारिक रूपमा प्रतिपादन गरिएको थियो। पञ्चशीलका पाँच सिद्धान्तहरू, अर्कोको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने, पारस्परिक सम्मान, आपसी लाभ, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, र आक्रमण नगर्ने, नेपालको परराष्ट्र नीतिको आधारशिला बनेका छन्। नेपालले सन् १९५५ मा बाङ्डुङ्ग सम्मेलनमा सहभागिता जनाउँदै यी सिद्धान्तहरूप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको थियो र त्यसयता नेपालको परराष्ट्र नीति यिनै सिद्धान्तहरूद्वारा निर्देशित हुँदै आएको छ। पञ्चशीलको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको साना र ठूला सबै राष्ट्रहरूबीच समानताको भावना र पारस्परिक सम्मानको सिद्धान्त हो। जसले नेपाल जस्ता भूपरिवेष्ठित साना राष्ट्रहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा आफ्नो स्वायत्तता कायम राख्न बल प्रदान गर्दछ।

नेपालले विगत सात दशकदेखि पञ्चशीलका सिद्धान्तहरूलाई आफ्नो परराष्ट्र नीतिको मूल आधार मान्दै आएको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता प्राप्त गरेपछि नेपालले गुटनिरपेक्ष आन्दोलनलाई समेत आत्मसात गर्दै पञ्चशील र गुटनिरपेक्षताको संयुक्त धरातलमा आफ्नो परराष्ट्र नीति सञ्चालन गरेको छ। यसै सन्दर्भमा, हाल विश्वभर चर्चामा रहेको बहुआयामिक (मल्टि-भेक्टर) विदेश नीति पनि पञ्चशीलका सिद्धान्तहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। वस्तुतः बहुआयामिक विदेश नीति पञ्चशीलको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो। जसले विभिन्न शक्ति केन्द्रहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्दै राष्ट्रिय हितको प्रवर्द्धन गर्ने अवधारणालाई अघि बढाउँछ।

पञ्चशील र बहुआयामिक विदेश नीतिबीच गहिरो सैद्धान्तिक सम्बन्ध छ। पञ्चशीलको पहिलो सिद्धान्त ‘अर्कोको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने’ ले बहुआयामिक नीतिलाई बलियो आधार प्रदान गर्दछ। जब कुनै राष्ट्रले विभिन्न शक्तिहरूसँग सम्बन्ध विकास गर्दछ, उसले कसैको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्दैन र आफ्नो आन्तरिक मामिलामा कसैलाई हस्तक्षेप गर्न दिँदैन। यसले राष्ट्रको स्वायत्तता र सार्वभौमसत्तालाई सुनिश्चित गर्दछ। दोस्रो सिद्धान्त ‘पारस्परिक सम्मान’ ले विभिन्न शक्तिहरूसँग समान हैसियतमा सम्बन्ध राख्न प्रेरित गर्दछ। तेस्रो सिद्धान्त ‘आपसी लाभ’ बहुआयामिक नीतिको केन्द्रविन्दु हो, जसले सम्बन्ध सबै पक्षका लागि लाभदायक हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्दछ। चौथो सिद्धान्त ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ ले विभिन्न राजनीतिक प्रणाली र विचारधारा भएका राष्ट्रहरूसँग शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको भावना विकास गर्दछ। पाँचौं सिद्धान्त ‘आक्रमण नगर्ने’ ले बहुआयामिक नीतिलाई शान्तिपूर्ण र रचनात्मक दिशामा अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ। यसरी पञ्चशील र बहुआयामिक नीति परस्पर पूरक छन् र एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्।

नेपालको परराष्ट्र नीतिले लामो ऐतिहासिक यात्रा तय गरेको छ। राजा त्रिभुवन र प्रधानमन्त्री मातृका प्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा नेपालले सन् १९५० को दशकमै पञ्चशील र गुटनिरपेक्षतालाई आत्मसात गरेको थियो। सन् १९५५ मा नेपाल संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्य बनेपछि यो नीति अझ सुदृढ भयो। राजा महेन्द्रको पालामा नेपालले थप सक्रिय र सन्तुलित परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्दै चीन र भारत दुवैसँग समान दूरी कायम राख्ने प्रयास गरेको थियो। पञ्चायती व्यवस्थाको समयमा नेपालले ‘नेपाल आफैं नेपालको’ भन्ने नारा दिँदै स्वाधीन र स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति अवलम्बन गरेको थियो।

सन् १९९० मा बहुदलीय लोकतन्त्र पुनर्स्थापना भएपछि नेपालको परराष्ट्र नीतिले नयाँ मोड लियो। यस क्रममा नेपालले भारत र चीन दुवैसँग सुमधुर सम्बन्ध राख्दै अन्य मुलुकहरूसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गर्ने नीति अवलम्बन गर्यो। सन् २००६ मा जनआन्दोलनपछि स्थापित गणतन्त्रले नेपालको परराष्ट्र नीतिलाई थप खुला र बहुआयामिक बनाउन मद्दत गर्यो। सन् २०१५ को संविधानले नेपालको परराष्ट्र नीतिको मार्गनिर्देश गर्दै पञ्चशील र संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रलाई आधार मानेको छ। संविधानमा परराष्ट्र नीतिको मार्गनिर्देशन गरिएको छ, जसमा पञ्चशीलका सिद्धान्तहरू, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रको पालना गर्ने उल्लेख छ।

पञ्चशीलको व्यावहारिक प्रयोग नेपाल-भारत-चीन सम्बन्धको त्रिकोणमा स्पष्ट रूपमा देख्न सकिन्छ। नेपालले सधैं दुई ठूला छिमेकीहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्ने नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ। जुन पञ्चशीलको ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ र ‘पारस्परिक सम्मान’ को सिद्धान्तसँग मेल खान्छ। नेपाल-भारत सम्बन्धको आधार सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि हो। जुन पञ्चशीलको सिद्धान्तभन्दा पनि अगाडिको सम्झौता हो। यद्यपि यस सन्धिलाई समयानुकूल परिमार्जन गर्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको छ। नेपाल-चीन सम्बन्धको आधार सन् १९५५ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनापछि विकसित भएको हो, र यो सम्बन्ध पञ्चशीलका सिद्धान्तहरूमा आधारित छ।

सन् २०१५ मा नेपालले संविधान जारी गरेपछि भारतले लगाएको अनौपचारिक नाकाबन्दीले नेपाल-भारत सम्बन्धमा तिक्तता ल्यायो। यस घटनाले नेपाललाई आफ्नो परराष्ट्र नीति पुनरावलोकन गर्न बाध्य बनायो। त्यसपछि नेपालले चीनसँगको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँदै बीआरआईमा सहभागिता जनायो, पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण गर्यो, र सीमापार विद्युत प्रसारण लाइनको परिकल्पना अघि बढायो। यो पञ्चशीलको ‘आपसी लाभ’ र ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ को सिद्धान्तको व्यावहारिक प्रयोग थियो। तर नेपालले भारतसँगको सम्बन्ध पनि बिगार्न चाहेन, र दुवै छिमेकीहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्ने प्रयास गर्यो।

पञ्चशील र बहुआयामिक नीति केवल नेपालको मात्र नभई विश्वका धेरै मुलुकहरूले सफलतापूर्वक अवलम्बन गरेको रणनीति हो। भारतले ‘एक्ट इस्ट’ नीति अन्तर्गत अमेरिका, रूस, जापान, अष्ट्रेलिया र आसियान मुलुकहरूसँग एकै पटक सम्बन्ध विकास गरिरहेको छ। जुन बहुआयामिक नीतिको उत्कृष्ट उदाहरण हो। भारतले पञ्चशीलको सिद्धान्तलाई आफ्नो परराष्ट्र नीतिको आधार मान्दै अमेरिकासँग रणनीतिक साझेदारी, रूससँग परम्परागत मित्रता, र चीनसँग व्यापारिक सम्बन्धलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाइरहेको छ। यसरी भारतले पञ्चशील र बहुआयामिक नीतिको संयुक्त अभ्यास गरिरहेको छ।

भियतनाम अर्को प्रभावकारी उदाहरण हो। भियतनामले चीन र अमेरिका दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्दै आर्थिक विकासको मोडल अपनाएको छ। भियतनाम चीनसँगको सीमा विवाद र ऐतिहासिक तिक्तताका बाबजुद पनि आर्थिक सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको छ, भने अमेरिकासँग सुरक्षा सहकार्य पनि बढाइरहेको छ। यो पञ्चशीलको ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ र ‘आपसी लाभ’ को सिद्धान्तको ज्वलन्त उदाहरण हो।

कजाकस्तानले बहुआयामिक कूटनीतिक नीति अवलम्बन गर्दै उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ। रूस, चीन, अमेरिका र युरोपेली संघसँग एकसाथ सम्बन्ध विस्तार गर्दै कजाकस्तानले आफ्नो भूराजनीतिक तथा रणनीतिक अवस्थितिको प्रभावकारी उपयोग गरेको छ। कजाकस्तानका पूर्वराष्ट्रपति नुर्सुल्तान नजारबायेवले ‘बहुआयामिक विदेश नीति’ को अवधारणा प्रस्तुत गरी यस नीतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिमा चर्चित बनाएका थिए। सार्वभौमिकताको सम्मान, गैर-हस्तक्षेप र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व जस्ता पञ्चशील सिद्धान्तसँग मेल खाने मान्यतालाई आधार मानेर विभिन्न शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै कजाकस्तानले आफूलाई मध्य एशियाको प्रभावशाली एवं कूटनीतिक रूपले सक्रिय राज्यका रूपमा स्थापित गरेको छ।

संयुक्त अरब इमिरेट्सले पनि पश्चिमा मुलुकहरूसँगको परम्परागत सम्बन्ध कायम राख्दै चीन, रूस र भारतसँग पनि घनिष्ठ सम्बन्ध विकास गरेको छ। यसले इमिरेट्सलाई मध्यपूर्वको व्यापारिक र आर्थिक केन्द्र बनाउन मद्दत गरेको छ। यी सबै उदाहरणहरूले पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक नीति कसरी साना तथा मध्यम शक्ति राष्ट्रहरूका लागि प्रभावकारी हुन सक्छ भन्ने देखाउँछन्।

नेपालको परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा, पञ्चशील र बहुआयामिक नीतिबीच गहिरो सामञ्जस्य देखिन्छ। नेपालको भौगोलिक अवस्थिति, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य र आर्थिक आवश्यकतालाई हेर्दा पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक नीति नेपालको लागि अत्यन्त उपयुक्त देखिन्छ। पञ्चशीलको ‘पारस्परिक सम्मान’ र ‘आपसी लाभ’ को सिद्धान्तले नेपाललाई भारत र चीन दुवैसँग समान हैसियतमा सम्बन्ध राख्न प्रेरित गर्दछ। ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ को सिद्धान्तले दुई ठूला छिमेकीहरूबीचको प्रतिस्पर्धामा नेपाललाई तटस्थ र सन्तुलित भूमिका निर्वाह गर्न मद्दत गर्दछ। ‘आक्रमण नगर्ने’ सिद्धान्तले नेपाललाई शान्तिपूर्ण र रचनात्मक परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्न प्रेरित गर्दछ।

नेपालले सन् २०१५ पछि चीनसँगको सम्बन्ध विस्तार गरेको छ, तर भारतसँगको सम्बन्ध पनि बिगारेको छैन। यो पञ्चशीलको ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ र ‘आपसी लाभ’ को सिद्धान्तको व्यावहारिक प्रयोग हो। नेपालले चीनसँग बीआरआई परियोजनाहरू अघि बढाइरहेको छ भने भारतसँग व्यापार, पारवहन, जलस्रोत र ऊर्जा सहकार्यलाई निरन्तरता दिइरहेको छ। यसरी नेपालले दुवै छिमेकीहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध कायम राख्दै आफ्नो राष्ट्रिय हितको प्रवर्द्धन गरिरहेको छ, जुन पञ्चशीलको मूल मर्म हो।

पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक नीतिबाट नेपालले धेरै फाइदा प्राप्त गर्न सक्दछ। सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको यसले नेपाललाई कूटनीतिक लचिलोपन प्रदान गर्दछ। जब नेपालले विभिन्न शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्छ, उसले अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रममा आफूलाई आवश्यक अनुरूप ढाल्न सक्दछ। यसले आर्थिक समृद्धिका लागि विभिन्न स्रोत र बजारहरूमा पहुँच प्रदान गर्दछ, जसले व्यापार र लगानी विविधीकरणमा सहयोग पुर्याउँछ। पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक नीतिले राष्ट्रिय सुरक्षामा समेत योगदान पुर्याउँछ, किनकि विभिन्न शक्तिहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध हुँदा कुनै एक शक्तिबाट सुरक्षा चुनौती आउने सम्भावना कम हुन्छ।

यसले विकास साझेदारीमा विविधीकरण ल्याउँछ, जसले गर्दा एउटा मुलुकको सहायतामा मात्र निर्भर रहनु पर्दैन। सन् २०१५ को नाकाबन्दीपछि नेपालले यो पाठ राम्रोसँग सिकेको छ। साथै, यसले विश्व मञ्चमा नेपालको प्रभाव र हैसियत बढाउन मद्दत गर्दछ। किनकि विभिन्न शक्तिहरूसँग राम्रो सम्बन्ध हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय मामिलामा नेपालको आवाज सुनिने सम्भावना बढ्छ। पञ्चशीलको ‘पारस्परिक सम्मान’ र ‘आपसी लाभ’ को सिद्धान्तले नेपाललाई सानो भए पनि समान हैसियतमा सम्बन्ध राख्न प्रेरित गर्दछ।

यद्यपि पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक नीतिका धेरै फाइदा छन्, यसले केही चुनौती र जोखिमहरू पनि उत्पन्न गर्दछ। सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको शक्ति सन्तुलन कायम राख्नु हो। नेपालले भारत र चीनबीच सन्तुलन कायम राख्नु सधैं चुनौतीपूर्ण रहेको छ। एक शक्तिसँगको सम्बन्धले अर्को शक्तिलाई असहज बनाउन सक्छ। सन् २०१५ मा नेपालले संविधान जारी गरेपछि भारतले असन्तोष व्यक्त गरेको थियो, र त्यसपछि नेपालले चीनसँगको सम्बन्ध विस्तार गर्दा पनि भारतमा असन्तुष्टि देखिएको थियो।

यसले कहिलेकाहीं दबाब र अस्थिरता पनि सिर्जना गर्न सक्छ, जसलाई व्यवस्थापन गर्न कूटनीतिक सीप र चातुर्य आवश्यक पर्दछ। बहुआयामिक नीतिले आन्तरिक राजनीतिक ध्रुवीकरण पनि ल्याउन सक्छ, जहाँ विभिन्न राजनीतिक दल र समूहहरू विभिन्न शक्तिहरूको पक्षमा उभिन सक्छन्। नेपालमा कतिपय दलहरू भारत समर्थक छन् भने कतिपय चीन समर्थक। यसले आन्तरिक राजनीतिमा विभाजन ल्याउन सक्छ। यसका लागि उच्च कूटनीतिक क्षमता र दूरदर्शी नेतृत्व आवश्यक पर्दछ। साथै, सीमित स्रोत र साधन भएका नेपाल जस्तो मुलुकका लागि एकै पटक धेरै मोर्चामा कूटनीति सञ्चालन गर्नु चुनौतीपूर्ण हुनसक्छ।

पञ्चशीलको सिद्धान्त आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ, तर यसको पुनर्व्याख्या गर्न आवश्यक छ। समकालीन सन्दर्भमा पञ्चशीलको अर्थ केवल भारत र चीनसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नु मात्र होइन, बरु विश्वका अन्य शक्तिहरूसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गर्नु हो। नेपालले अमेरिका, जापान, दक्षिण कोरिया, जर्मनी, बेलायत, फ्रान्स, र युरोपेली संघ लगायतका मुलुकहरूसँग पनि आफ्नो सम्बन्ध विस्तार गर्दै लगेको छ। यसले नेपाललाई नयाँ बजार, प्रविधि र लगानीको अवसर प्रदान गर्नेछ।

पञ्चशीलको पुनर्व्याख्या गर्दा यसलाई आर्थिक कूटनीतिसँग पनि जोड्न आवश्यक छ। नेपालले विकास साझेदारीमा विविधीकरण ल्याउनुपर्छ, जसले गर्दा कुनै एक मुलुकको सहायतामा मात्र निर्भर रहनु नपरोस्। यसका लागि नेपालले बहुपक्षीय मञ्चहरूमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ, विश्व व्यापार संगठन, सांघाई काेअपरेसन, एपेक, बिमस्टेक, दक्षिण एशियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन (सार्क), र अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा नेपालको उपस्थिति सशक्त बनाउनुपर्छ। यसले नेपाललाई विश्वका विभिन्न मुलुकहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न र आफ्नो राष्ट्रिय हितको प्रवर्द्धन गर्न मद्दत गर्नेछ।

नेपालको भविष्य पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक नीतिमा निर्भर छ। नेपालले यो नीति सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्न सकेमा, यसले नेपाललाई समृद्ध, स्थिर र सम्मानित राष्ट्र बनाउन मद्दत गर्नेछ। यसका लागि नेपालले धेरै कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। सबैभन्दा पहिले, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित स्पष्ट रूपमा परिभाषित गर्नुपर्छ र सबै कूटनीतिक प्रयासहरू त्यसैमा केन्द्रित हुनुपर्छ। राष्ट्रिय हितभन्दा माथि कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिनु हुँदैन।

दोस्रो, नेपालले भारत र चीन दुवैसँग उच्चस्तरीय भ्रमण, संवाद र सहकार्यलाई निरन्तरता दिनुपर्छ। दुवैसँग नियमित रूपमा द्विपक्षीय संयन्त्र सञ्चालन गर्नुपर्छ र आपसी हितका विषयमा छलफल गर्नुपर्छ। तेस्रो, नेपालले भारत र चीनबाहेक अन्य शक्तिहरूसँग पनि सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्छ। अमेरिका, जापान, दक्षिण कोरिया, जर्मनी, फ्रान्स, बेलायत, र युरोपेली संघसँगको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउनुपर्छ।

चौथो, नेपालले आर्थिक कूटनीतिलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ। व्यापार, लगानी, पर्यटन, र प्रविधि हस्तान्तरणलाई केन्द्रमा राखेर कूटनीति सञ्चालन गर्नुपर्छ। पाँचौं, नेपालले आफ्नो कूटनीतिक क्षमता विकास गर्नुपर्छ। परराष्ट्र मन्त्रालय र नेपाली दूतावासहरूमा दक्ष जनशक्ति व्यवस्थापन गर्नुपर्छ, र कूटनीतिज्ञहरूलाई नियमित तालिम र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव प्रदान गर्नुपर्छ।

छैटौं, नेपालले आन्तरिक राजनीतिक सहमति र राष्ट्रिय एकता कायम राख्नुपर्छ। विदेश नीति दलगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय सहमतिका आधारमा सञ्चालन गर्नुपर्छ। सातौं, नेपालले सार्वजनिक कूटनीतिलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेपालको छवि, संस्कृति, पर्यटन, र लगानीका अवसरहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।

पञ्चशीलको सिद्धान्त आजको बहुध्रुवीय विश्वमा झनै सान्दर्भिक भएको छ। शीतयुद्धको अन्त्यपछि विश्व एकध्रुवीय देखिए पनि, अहिले पुनः बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्था उदाउँदै छ। चीन, रूस, भारत, ब्राजिल, दक्षिण अफ्रिका जस्ता शक्तिहरूको उदयसँगै विश्व शक्ति सन्तुलन परिवर्तन भइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा पञ्चशीलको ‘शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व’ र ‘पारस्परिक सम्मान’ को सिद्धान्त अझ बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपाल सानो मुलुक भए पनि पञ्चशीलको जन्मदाता मध्येको एक मुलुक हो। नेपालले पञ्चशीलको सिद्धान्तलाई व्यावहारिक रूपमा कार्यान्वयन गरेर देखाउन सक्छ। नेपालले भारत र चीन दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राखेर, दुवैसँग आपसी लाभको सम्बन्ध विकास गरेर, र दुवैको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरेर पञ्चशीलको व्यावहारिक उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्छ। यसले नेपालको मात्र होइन, सम्पूर्ण क्षेत्रको शान्ति र समृद्धिमा योगदान पुर्याउनेछ।

अन्तमा, पञ्चशीलमा आधारित बहुआयामिक विदेश नीति नेपालको लागि मात्र उपयुक्त होइन, अपरिहार्य पनि छ। नेपालको भौगोलिक अवस्थिति, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य र आर्थिक आवश्यकतालाई हेर्दा नेपालले कुनै एक शक्तिसँग मात्र घनिष्ठ सम्बन्ध राख्नु र अर्कोलाई बेवास्ता गर्नु सम्भव छैन। बरु, नेपालले पञ्चशीलका सिद्धान्तहरूलाई आत्मसात गर्दै दुवै छिमेकीहरूसँग सन्तुलित र मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध राख्दै अन्य शक्तिहरूसँग पनि सहकार्य गर्ने नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ। यसले मात्र नेपालको सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय स्वाभिमान र भौगोलिक अखण्डताको रक्षा हुनसक्छ, र नेपाल विकासको बाटोमा अघि बढ्न सक्छ। पञ्चशीलको आलोकमा अघि बढेको नेपालको बहुआयामिक विदेश नीति नै नेपालको भविष्यको मार्गदर्शक बन्नेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।