२२,५८० ड्रोनको आकाश : चीनको प्रविधिले कसरी सिर्जना गर्यो नयाँ विश्व कीर्तिमान र उडायो युद्धको सम्भावना ?

# लक्की चन्द

चीनको हफेई सहरमा गत फेब्रुअरीमा भएको एउटा ड्रोन लाइट शोले विश्वको ध्यान आफूतिर तान्यो। २२ हजार ५ सय ८० वटा ड्रोन एकैसाथ आकाशमा उडेर मनमोहक त्रि-आयामी बुट्टाहरू, चिनियाँ लालटिनका आकृतिहरू र सहरको दृश्य बनाए। यसले ‘एकै पटक सबैभन्दा धेरै ड्रोन उडाउने’ को नयाँ विश्व कीर्तिमान बनायो । तर यो केवल एक मनोरञ्जनात्मक प्रदर्शन मात्र थिएन; यसले चीनको ड्रोन प्रविधि, ‘स्वार्म इन्टेलिजेन्स’ (बथान बुद्धिमत्ता) को क्षमता, र यसका सम्भावित दोहोरो प्रयोग (दुवै नागरिक र सैन्य) बारे गम्भीर बहसको ढोका खोल्यो। यो लेखले त्यस प्रदर्शनको प्राविधिक पक्ष, यसले बनाएको कीर्तिमान, र यसले सैन्य क्षेत्रमा देखाएको सम्भावनाको विस्तृत विश्लेषण गर्दछ।

२२,५८० ड्रोन : प्राविधिक चमत्कार र विश्व कीर्तिमान

यो ऐतिहासिक प्रदर्शन चिनियाँ ड्रोन निर्माता कम्पनी ‘इहाङ एग्रेट’ (EHang Egret) को पहलमा भएको थियो । कम्पनीले ‘जिओस्ट ड्रोन ४.०’ (GD4.0) मोडलका २२ हजार ५ सय ८० वटा ड्रोनलाई एउटै सञ्जालमार्फत नियन्त्रण गरी आकाशमा उडायो । करिब २० वटा ड्रोन उड्न नसके पनि, बाँकीले सफलतापूर्वक उडान भरी गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड कायम गरे ।

यो प्रदर्शनको मुटुमा ‘स्वार्म इन्टेलिजेन्स’ प्रविधि थियो, जसले एउटै केन्द्रीय कम्प्युटरबाट हजारौं ड्रोनलाई एकैसाथ नियन्त्रण गर्ने क्षमता देखायो । प्रत्येक ड्रोनमा रहेको जीपीएस जस्तो उच्च-परिशुद्धता पोजिसनिङ (HPP) र रियल-टाइम कम्युनिकेसन (RTC) प्रणालीले तिनीहरूलाई आकाशमा ठोक्किनबाट जोगाउँदै, सिंक्रोनाइज गरिएको जटिल ढाँचा बनाउन सम्भव बनायो । यसले चीनको सफ्टवेर र हार्डवेर एकीकरणको क्षमताको चरम रूप प्रस्तुत गर्यो।

नागरिक प्रदर्शन र सैन्य क्षमताको बीचको पातलो रेखा

यद्यपि यो प्रदर्शन सांस्कृतिक कार्यक्रमको भाग थियो, तर यसको प्राविधिक उपलब्धिले रक्षा विज्ञहरूको ध्यान आकर्षित गर्न बाध्य भयो। यति ठूलो सङ्ख्यामा ड्रोनलाई एउटै युनिटको रूपमा नियन्त्रण गर्नुको अर्थ युद्धको समयमा शत्रुको राडार र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई ‘जाम’ (भरमाउने) गर्न सक्ने क्षमताको प्रदर्शन पनि हो । कम लागतका हजारौँ एआई-सक्षम ड्रोनहरूले एकैसाथ आक्रमण गर्दा विश्वका सबैभन्दा महँगा रक्षा प्रणालीहरू पनि निष्प्रभावी हुन सक्ने सम्भावना यसले देखाउँछ ।

यो सम्भावना मात्र सिद्धान्तमा सीमित छैन। यसको ठोस उदाहरण चीनको ‘अटलास’ (Atlas) ड्रोन बथान प्रणाली हो। मार्च २०२६ मा सार्वजनिक गरिएको यो प्रणालीको एउटै गाडीले ४८ वटा फिक्स्ड-विङ ड्रोन बोक्न र प्रक्षेपण गर्न सक्छ, र एउटै अपरेटरले ९६ वटा ड्रोनलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ । यी ड्रोनहरूले टोही (रेकनाइसेन्स), इलेक्ट्रोनिक युद्ध, र प्रहार (स्ट्राइक) जस्ता विभिन्न मिसनका लागि पेलोड बोक्न सक्छन्, र तिनीहरू ‘स्वार्म’ मा उडेर शत्रुको हावाई रक्षा प्रणालीलाई सन्तृप्त (साचुरेट) गर्न सक्छन् ।

‘जियुटियान’ : युद्धको नक्सा नै बदल्ने ‘ड्रोन मदरशिप’

हेफेईको ड्रोन लाइट शोले कम लागतको ‘स्वार्म’ को सम्भावना देखायो भने, चीनको अर्को महत्वाकांक्षी परियोजना ‘जियुटियान’ (Jiutian) ड्रोन मदरशिपले युद्धको सम्पूर्ण नक्सा नै बदल्ने क्षमता राख्छ । यो करिब १६.३५ मिटर लामो, २५ मिटरको पखेटा भएको र १६ टनको अधिकतम टेक-अफ तौल भएको विशाल ड्रोन हो । यसले ६ टनसम्मको पेलोड बोक्न सक्छ, जसले यसलाई हल्का मानवरहित कार्गो विमानको श्रेणीमा राख्छ ।

जियुटियानको सबैभन्दा खतरनाक क्षमता भनेको यसले ठूलो संख्यामा साना ड्रोनहरू, जसमा ‘कामिकाजी’ ड्रोन पनि समावेश छन्, बोकेर तैनाथ गर्न सक्नु हो । यसले हजारौं किलोमिटर टाढा रहेको रणभूमिमा पुगेर, साना तर घातक ड्रोनहरूको बथान छाड्न सक्छ। यी ड्रोनहरूले ट्याङ्क, रडार स्टेसन, र कमान्ड सेन्टरहरूलाई सस्तो तर प्रभावकारी तरिकाले नष्ट गर्न सक्छन् । जियुटियान एक प्रकारको ‘उडान भएको विमानवाहक पोत’ जस्तै हो, जसले युद्धको अग्रभाग र गहिराइ (डेप्थ) बीचको भिन्नता मेटाउँछ। यसले कुनै पनि देशको उन्नत एयर डिफेन्स सिस्टमलाई चुनौती दिन सक्ने क्षमता राख्छ ।

भविष्यको युद्ध : एआई-सञ्चालित ‘बुद्धिमान बथान’

हेफेईको लाइट शोले जनता र विज्ञ दुवैलाई एउटा कुरा स्पष्ट पारिदियो – चीनसँग विशाल सङ्ख्यामा ड्रोनलाई एकैसाथ नियन्त्रण गर्ने प्रविधि मात्र छैन, यसलाई सांस्कृतिक प्रदर्शनको रूपमा सजिलै स्टेज गर्ने क्षमता पनि छ। यसले सैन्य क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा लागू हुने ‘बथान’ (स्वार्म) प्रविधिको व्यवहारिकता पुष्टि गर्यो। चीनका सैन्य विशेषज्ञहरूका अनुसार, आधुनिक युद्धमा एउटै अपरेटरले ९६ वटा ड्रोन नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमता सामान्य हुँदै गएको छ, र एआई प्रणालीको थप विकाससँगै यो सङ्ख्या झन् बढ्नेछ ।

यो एआई-सञ्चालित प्रणालीको अर्को ठूलो फाइदा के हो भने, यसले जटिल वातावरणमा पनि ड्रोनहरूलाई आपसमा सूचना साटासाट गर्न, साझा लक्ष्य पहिचान गर्न, र आपसमा ठोक्किनबाट बच्दै उत्कृष्ट सहकार्य देखाउन सक्षम बनाउँछ । यसले मानवको मात्र नियन्त्रणलाई पछि पार्दै ‘बुद्धिमान बथान’ (Intelligent Swarm) को अवधारणालाई जन्म दिएको छ, जहाँ ड्रोनहरूले आफैंले निर्णय लिन सक्छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया र नेपालको दृष्टिकोण

चीनको यो उपलब्धिले अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय, विशेष गरी अमेरिका, जापान र युरोपेली राष्ट्रहरूमा नयाँ चिन्ता थपेको छ। अमेरिकी थिंक-ट्याङ्क ‘CNAS’ ले चेतावनी दिइसकेको छ कि यदि अमेरिकी सेनाले आफ्नो काउन्टर-ड्रोन क्षमता तीव्र गतिमा विकास गरेन भने, इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा ऊ चिनियाँ ड्रोन बथानले ‘जितिने’ जोखिममा रहनेछ । जापानले पनि यसलाई आफ्नो रक्षा रणनीतिको लागि प्रत्यक्ष चुनौती मान्दै, आफ्नो टेक्नोलोजीलाई तीव्रता दिने प्रयास गरिरहेको छ ।

नेपालको सन्दर्भमा, यी प्रविधिहरूले सुरक्षा, व्यापार, र कूटनीतिक सन्तुलनमा नयाँ आयाम थप्न सक्छन्। चीनको ‘लो-अल्टिट्यूड इकोनोमी’ (न्यून उचाइको अर्थतन्त्र) को विकास, जसको उदाहरण हेफेईको ड्रोन शो हो, यसले नेपाल जस्तो भूपरिवेष्ठित देशको लागि पनि नयाँ सम्भावनाहरू (जस्तै: ड्रोनबाट मालसामान ढुवानी, विपद् व्यवस्थापन, र पर्यटन प्रवर्द्धन) सिर्जना गर्न सक्छ । तर सैन्य पक्षको सम्भावनाले भने, नेपालको ‘असंलग्न परराष्ट्र नीति’ र दुई ठूला छिमेकी शक्तिहरू (चीन र भारत) बीचको सन्तुलनलाई नै परीक्षणमा राख्न सक्छ।

निष्कर्ष

२२,५८० ड्रोनको उडान केवल एउटा मनोरञ्जनात्मक कीर्तिमान मात्र होइन; यो चीनको प्राविधिक र शक्तिको सन्देश हो। यसले ‘बहु-उद्देश्यीय’ प्रविधिको अवधारणालाई चरम सीमामा पुर्याएको छ, जहाँ सुन्दर लालटिनको आकृति बनाउने सोही ड्रोन र एआई सफ्टवेरले भविष्यको युद्धको मुहार नै बदल्न सक्छ। हेफेईको आकाशमा बनेको त्यो चमकदार तस्वीर, सम्भवतः, एउटा नयाँ युद्ध कला (Art of War) को प्रारम्भिक रूपरेखा मात्र थियो।