एभरेष्टमा ड्रोन र सिंहदरबारमा भेट : बालेनको असहज कूटनीतिको एउटा दिन

काठमाडौं — शुक्रबारको एउटै दिनले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको कूटनीतिक शैलीको जटिलता र अन्तरविरोधलाई एकसाथ उजागर गरिदिएको छ। बिहान अमेरिकी विशेष दूत सर्जियो गोर एभरेष्ट बेसक्याम्पमा ड्रोन उडाइरहेका थिए, दिउँसो तिनै गोर अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेसँग सिंहदरबारमा आर्थिक साझेदारीबारे छलफल गरिरहेका थिए। तर, प्रधानमन्त्री शाह भने कतै देखिएनन्। यो दृश्यले बालेन सरकारको विदेश नीतिको मूल चरित्रलाई प्रस्ट्याउँछ— एकातिर अमेरिकी उपस्थिति र प्रभाव बढिरहेको छ, अर्कोतिर प्रधानमन्त्री व्यक्तिगत रूपमा टाढै छन्।

अर्थ मन्त्रालयका अनुसार गोर र अर्थमन्त्री वाग्लेबीच नेपाल–अमेरिका आर्थिक साझेदारी र विकास सहायताका विविध विषयमा छलफल भयो। यो बैठक परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालसँगको भेटपछि भएको थियो। यसको केही घण्टाअघि मात्र गोरले एभरेष्ट बेसक्याम्प पुगेर अल्ट्रा एक्स जेन २ नामक अमेरिकी कार्गो ड्रोनको परीक्षण उडान गराएका थिए— नेपाल सरकारको पूर्व स्वीकृतिविना, चीनको सीमा नजिक। नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणले यसबारे कुनै जानकारी नभएको बताएको छ। सरकारले पनि अहिलेसम्म कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन।

यही मौनता हो, जसले नेपालको कूटनीतिक हैसियतमाथि गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ। एउटा विदेशी शक्तिका विशेष दूतले तपाईंको सबैभन्दा संवेदनशील सीमा क्षेत्रमा पुगेर स्वीकृतिविनै प्रविधि परीक्षण गर्छन्, र तपाईं मौन रहनुहुन्छ— यो केवल प्रशासनिक कमजोरी होइन, यो सार्वभौमसत्ताको अवमूल्यन हो। सगरमाथा क्षेत्र नेपालको राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक मात्र होइन, चीनसँगको संवेदनशील सीमा क्षेत्र पनि हो। त्यहाँ खुलमखुल्ला ड्रोन उडाउनुले असल छिमेकी चीनलाई चिढ्याउनुका साथै नेपालको तटस्थतामाथि पनि प्रश्नचिह्न खडा गर्छ।

यता, सिंहदरबारमा भने गोरसँगको बैठकमा आर्थिक सहकार्यका विषय उठे। अमेरिका नेपालको विकास साझेदार हो। एमसीसी सम्झौतामार्फत ५५ करोड अमेरिकी डलरको अनुदान सहयोग कार्यान्वयनको चरणमा छ। विश्व बैंक र एडीबीमार्फत पनि अमेरिकी प्रभाव रहन्छ। तर, प्रश्न उठ्छ— के आर्थिक सहायता र लगानीको नाममा सार्वभौमसत्ताको यो अवमूल्यन स्वीकार्य हो? एउटा मुलुकले विकास साझेदारसँग सहकार्य गर्दैमा आफ्नो सीमा क्षेत्रमा अनधिकृत गतिविधि सहनुपर्ने कुनै कूटनीतिक मान्यता छैन।

प्रधानमन्त्री शाहको व्यक्तिगत अनुपस्थितिले यो अन्तरविरोधलाई झन् गहिरो बनाएको छ। उनले ‘मन्त्रीभन्दा कनिष्ठ अधिकारीसँग भेट्दिन’ भन्ने नीति लिएर सबै विदेशी कूटनीतिज्ञलाई टाढा राखेका छन्। यसले एउटा अनौठो स्थिति सिर्जना गरेको छ— अमेरिकी पक्षले नेपालमा स्वतन्त्र रूपमा गतिविधि गरिरहँदा पनि प्रधानमन्त्रीस्तरको कुनै जवाफदेहिता वा नियन्त्रण देखिँदैन। मन्त्रीहरू भेट्छन्, छलफल गर्छन्, प्रतिबद्धता जनाउँछन्। तर, सार्वभौमसत्ताको प्रश्नमा मौनता छ।

यो स्थितिले नेपालको कूटनीतिक भविष्यका लागि तीनवटा गम्भीर जोखिम सिर्जना गरेको छ। पहिलो, चीनसँगको सम्बन्धमा तनाव— सगरमाथा क्षेत्रमा अमेरिकी ड्रोन परीक्षणलाई बेइजिङले गम्भीर रूपमा लिने निश्चित छ। दोस्रो, नेपालको तटस्थतामाथि प्रश्न— यदि एक शक्तिलाई यति खुला गतिविधिको छुट दिइन्छ भने अर्को शक्तिले पनि त्यस्तै अपेक्षा गर्न सक्छ। तेस्रो, प्रधानमन्त्रीको ‘मौन कूटनीति’ले सरकारको आन्तरिक समन्वयप्रति प्रश्न उठाउँछ— मन्त्रीहरूले गरेका छलफल र भेटघाटको प्रधानमन्त्रीलाई जानकारी छ कि छैन? छ भने उनको मौनताको अर्थ के हो?

बालेन सरकारले आफूलाई ‘स्वतन्त्र’, ‘गैरपरम्परागत’ र ‘सुधारवादी’ का रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर, कूटनीति भनेको प्रोटोकल मात्र होइन, राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्ने कला हो। कूटनीतिमा ‘मौनता’ एउटा रणनीति हुन सक्छ, तर नियन्त्रण गुमाउनु रणनीति होइन। गोरको भ्रमणका क्रममा एभरेष्टमा भएको ड्रोन प्रदर्शनले के देखाउँछ भने, नेपालको सार्वभौमसत्ता अहिले पनि परीक्षणको घडीमा छ— र प्रधानमन्त्रीको मौनताले यो परीक्षण झन् कठिन बनाएको छ।