नेपाल–भारत सम्बन्ध विकास कूटनीतिबाट पुनःजोड्नुपर्नेमा रवी लामिछानेको जोड

काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति तथा पूर्व उपप्रधानमन्त्री रवी लामिछानेले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई पुराना विवाद, शङ्का र राजनीतिक भाषणबाजीबाट माथि उठाउँदै विकास, विश्वास र जनस्तरको सहकार्यका आधारमा पुनःपरिभाषित गर्नुपर्ने बताएका छन्।

भारतीय पत्रिका Hindustan Times मा प्रकाशित “How can an aspirational Nepal and rising India reconnect?” शीर्षकको लेखमा लामिछानेले आकाङ्क्षी नेपाल र उदाउँदो भारतबीचको सम्बन्धलाई नयाँ युगअनुसार पुनःजोड्ने आवश्यकता औँल्याएका हुन्।

उनले नेपालमा नयाँ पुस्ता, नयाँ राजनीतिक चेतना र विकासमुखी आकाङ्क्षा बलियो बन्दै गएको उल्लेख गर्दै भारतले पनि नेपाललाई केवल पुराना राजनीतिक चश्माबाट नभई भविष्यको साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्ने विचार राखेका छन्।

लामिछानेका अनुसार नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध केवल दुई देशका सरकारबीचको औपचारिक कूटनीतिमा सीमित छैन। इतिहास, संस्कृति, धर्म, नदी, सीमापार समाज, परिवार, व्यापार र मानवीय सम्बन्धले दुई देशलाई गहिरोसँग जोडेको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा अविश्वास, प्रशासनिक जटिलता, सीमासम्बन्धी समस्या र राजनीतिक असमझदारीले सम्बन्धमा दूरी सिर्जना गरेको उनको भनाइ छ।

लेखमा उनले नेपाल शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक परिवर्तनको बाटोमा अघि बढिरहेको उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार नेपालमा मतदाताहरूले पुराना शैलीको राजनीति, भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र निराशाभन्दा परिणाम, जवाफदेहिता र विकासलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। यही पृष्ठभूमिमा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू उदाएको उनले जनाएका छन्।

लामिछानेले नेपाल–भारत सम्बन्धमा साझा सभ्यता र सांस्कृतिक सम्पर्कलाई महत्वपूर्ण आधारका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले राम, अयोध्या, जनकपुर, सीता, पशुपतिनाथ, केदारनाथ, लुम्बिनी र बोधगयाजस्ता सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्बन्धहरूले दुई देशबीचको ऐतिहासिक आत्मीयता झल्काउने उल्लेख गरेका छन्।

तर, केवल भावनात्मक र सांस्कृतिक सम्बन्धको चर्चा गरेर भविष्य निर्माण नहुने भन्दै उनले अब अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, ऊर्जा, प्रविधि र रोजगारी सिर्जनालाई सम्बन्धको केन्द्रमा राख्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

उनका अनुसार नेपाल र भारतबीचको सीमा विवाद, प्रशासनिक असहजता, साना व्यवसायी र सर्वसाधारणले भोग्ने समस्या तथा पुराना अविश्वासलाई समाधान नगरी सम्बन्धमा वास्तविक विश्वास निर्माण हुन सक्दैन। उनले सीमालाई विवाद र अवरोधको प्रतीक होइन, अवसर र समृद्धिको पुल बनाइनुपर्ने बताएका छन्।

लामिछानेले रेल, सडक, डिजिटल पूर्वाधार, ऊर्जा प्रसारण लाइन, व्यापार मार्ग र सीमापार आर्थिक गतिविधिलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने धारणा राखेका छन्। उनले विराटनगर, वीरगञ्ज, भैरहवा, नेपालगञ्ज, धनगढी, जनकपुर, लुम्बिनी र काठमाडौंलाई भारतका नजिकका आर्थिक केन्द्रहरूसँग अझ प्रभावकारी रूपमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्।

लेखमा उनले नेपालको जलविद्युत् सम्भावनालाई भारतसँगको आर्थिक सहकार्यको प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार नेपालको स्वच्छ ऊर्जा भारतको बढ्दो औद्योगिक मागका लागि उपयोगी हुन सक्छ भने नेपालका लागि यो ठूलो आम्दानी, रोजगारी र क्षेत्रीय ऊर्जा बजारमा प्रवेशको अवसर बन्न सक्छ।

उनले काठमाडौँदेखि भारतका प्रमुख सहरसम्म सिधा र सहज हवाई सम्पर्क, आईटी तथा प्रविधि सहकार्य, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली, पर्यटन सर्किट, धार्मिक पर्यटन र युवा उद्यमशीलतालाई पनि द्विपक्षीय सम्बन्धका नयाँ आधारका रूपमा अघि सारेका छन्।

लामिछानेले भारतका उद्यमी, प्रविधि कम्पनी, लगानीकर्ता र नवप्रवर्तन केन्द्रहरूले नेपालमा साझेदारी गर्न सक्ने उल्लेख गर्दै नेपालले पनि नीतिगत स्थिरता, सुशासन र पारदर्शितामार्फत विश्वास दिलाउनुपर्ने बताएका छन्।

उनले नेपालमा पुराना राजनीतिक संस्कारप्रतिको असन्तुष्टिका कारण नयाँ नेतृत्व र नयाँ सोचको माग बढेको उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार नेपालको नयाँ पुस्ता इतिहासको बन्धक बनेर बस्न चाहँदैन, तर इतिहासबाट पाठ सिक्दै विकास, सुशासन र अवसरको खोजीमा अघि बढ्न चाहन्छ।

लेखमा लामिछानेले भारतका लागि पनि स्थिर, समृद्ध र आत्मविश्वासी नेपाल रणनीतिक रूपमा आवश्यक रहेको तर्क गरेका छन्। उनका अनुसार राजनीतिक रूपमा कमजोर, आर्थिक रूपमा अस्थिर र निराश नेपाल भारतका लागि पनि हितकर हुँदैन। त्यसैले भारतले नेपाललाई केवल सुरक्षा वा परम्परागत प्रभाव क्षेत्रका रूपमा होइन, साझेदार छिमेकीका रूपमा हेर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।

उनले आपसी सम्मान, विश्वास र समानताको आधारमा नयाँ सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्ने बताउँदै भारत र नेपालबीचको सम्बन्ध पुराना घाउ, शङ्का र असन्तुलनबाट बाहिर आउनुपर्ने उल्लेख गरेका छन्।

लामिछानेले लेखमा भनेका छन् कि नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई पुनःजोड्ने समय आएको छ। त्यसका लागि कूटनीति मात्र होइन, व्यापार, लगानी, ऊर्जा, प्रविधि, पर्यटन, शिक्षा, युवा आदानप्रदान र सांस्कृतिक समझदारीलाई परिणाममुखी रूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

उनको निष्कर्ष छ, आकाङ्क्षी नेपाल र उदाउँदो भारतबीचको सम्बन्ध पुरानो भाषणभन्दा नयाँ कामबाट बलियो बन्न सक्छ। विश्वास पुनःस्थापना, सीमा सहजीकरण, आर्थिक एकीकरण, ऊर्जा सहकार्य र जनस्तरको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखे नेपाल–भारत सम्बन्ध नयाँ उचाइमा पुग्न सक्ने उनले विश्वास व्यक्त गरेका छन्।