मूलकोष : शरीरको प्राकृतिक मर्मत प्रणालीदेखि पुनरुत्पादक चिकित्साको भविष्यसम्म

एड्रियन मर्सर

मानव शरीरका अधिकांश कोष निश्चित कामका लागि विशेषीकृत हुन्छन्। स्नायुकोषले सूचना प्रवाह गर्छ, रातो रक्तकोषले अक्सिजन बोक्छ, मांसपेशीका कोषले शरीर चलाउन सहयोग गर्छन् र कलेजोका कोषले अनेक रासायनिक प्रक्रिया सञ्चालन गर्छन्। तर मूलकोष अर्थात स्टेम सेल फरक प्रकृतिको हुन्छ। यसले आफूजस्तै नयाँ कोष उत्पादन गर्न सक्छ र उपयुक्त जैविक संकेत पाएपछि शरीरका विभिन्न विशेषीकृत कोषमा रूपान्तरण हुन सक्छ। यही क्षमताले मूलकोषलाई आधुनिक पुनरुत्पादक चिकित्सा, आनुवंशिक उपचार र व्यक्तिगत उपचार पद्धतिको महत्वपूर्ण आधार बनाएको छ।

मूलकोषका दुई मुख्य विशेषता छन्। पहिलो, यसले लामो समयसम्म विभाजन भएर आफ्नै प्रकारका नयाँ कोष उत्पादन गर्न सक्छ। दोस्रो, निश्चित परिस्थितिमा विशेष काम गर्ने कोषमा विकसित हुन सक्छ। तर सबै मूलकोषको क्षमता समान हुँदैन। कुनै मूलकोषले धेरै प्रकारका कोष बनाउन सक्छ भने कुनैको क्षमता सीमित हुन्छ। त्यसैले मूलकोषको सम्भावना बुझ्दा यसको स्रोत, विकास अवस्था र जैविक क्षमता छुट्याएर हेर्नुपर्छ।

भ्रूणीय मूलकोष अत्यधिक बहुक्षमतायुक्त हुन्छ। प्रारम्भिक भ्रूणबाट प्राप्त यस्ता कोष शरीरका धेरै प्रकारका कोषमा परिवर्तन हुन सक्छन्। वैज्ञानिक अनुसन्धानका दृष्टिले यसको सम्भावना ठूलो भए पनि भ्रूणको प्रयोगसँग सम्बन्धित नैतिक, धार्मिक र कानुनी प्रश्नका कारण यसको अध्ययन कडा नियमनअन्तर्गत गरिन्छ। यसको विकल्पका रूपमा वैज्ञानिकहरूले वयस्क शरीरका कोषलाई पुनः प्रारम्भिक बहुक्षमतायुक्त अवस्थामा फर्काउने प्रविधि विकास गरेका छन्। यसलाई प्रेरित बहुक्षमतायुक्त मूलकोष भनिन्छ।

मानिसको वयस्क शरीरमा पनि विभिन्न मूलकोष हुन्छन्। अस्थिमज्जामा पाइने रक्तनिर्माता मूलकोषले रातो रक्तकोष, सेतो रक्तकोष र रक्तपटलिका उत्पादन गर्छ। यही वैज्ञानिक आधारमा अस्थिमज्जा वा रक्तनिर्माता मूलकोष प्रत्यारोपण दशकौँदेखि ल्युकेमिया, लिम्फोमा, बहुकोषीय मज्जा क्यान्सर तथा केही गम्भीर रक्त, प्रतिरक्षा र आनुवंशिक रोगको उपचारमा प्रयोग हुँदै आएको छ। मूलकोष चिकित्साको सबैभन्दा प्रमाणित र स्थापित प्रयोग यही क्षेत्र हो।

अस्थिमज्जा, बोसो र नाभीनाललगायत तन्तुमा पाइने अर्को समूहलाई मेसेन्काइमल मूलकोष भनिन्छ। प्रयोगशालामा यस्ता कोषले हड्डी, उपास्थि र बोसोसम्बन्धी कोषमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता देखाएका छन्। यही वैज्ञानिक तथ्यलाई आधार बनाएर कतिपय ठाउँमा घुँडाको दुखाइदेखि पक्षाघात, मधुमेह, स्नायुरोग र बुढ्यौलीसम्म निको पार्ने दाबी गरिन्छ। तर प्रयोगशालाको सम्भावना र प्रमाणित उपचार एउटै कुरा होइनन्। धेरै प्रयोग अझै अनुसन्धान र चिकित्सकीय परीक्षणकै चरणमा छन्।

मूलकोष विज्ञानमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धिमध्ये प्रेरित बहुक्षमतायुक्त मूलकोष प्रविधि एक हो। वैज्ञानिकहरूले छाला वा रगतजस्ता साधारण वयस्क कोषलाई विशेष जैविक संकेतद्वारा पुनः प्रारम्भिक अवस्थासँग मिल्दोजुल्दो बनाउँछन्। त्यसपछि तिनलाई स्नायु, मुटु, कलेजो वा अन्य आवश्यक कोषमा विकास गर्न सकिन्छ। यसले बिरामीकै कोषबाट रोगको प्रयोगशाला नमुना तयार गर्ने, औषधिको प्रभाव परीक्षण गर्ने र भविष्यमा व्यक्तिगत उपचार विकास गर्ने सम्भावना बढाएको छ।

यस प्रविधिसँगै सूक्ष्म अङ्ग नमुना निर्माणको क्षेत्र पनि तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ। मूलकोषलाई विशेष वातावरणमा हुर्काएर मस्तिष्क, आन्द्रा, कलेजो, मिर्गौला वा अन्य अङ्गका केही संरचना र कार्य नक्कल गर्ने त्रिआयामिक तन्तु तयार गर्न सकिन्छ। यिनलाई पूर्ण मानव अङ्ग भन्न मिल्दैन, तर रोग कसरी विकसित हुन्छ, औषधिले कसरी काम गर्छ र मानव विकासका प्रारम्भिक चरण कसरी अघि बढ्छन् भन्ने अध्ययनमा यस्ता नमुना अत्यन्त उपयोगी बनेका छन्।

मधुमेहको क्षेत्रमा वैज्ञानिकहरूको प्रमुख लक्ष्य इन्सुलिन उत्पादन गर्ने अग्न्याशयका बीटा कोष पुनःनिर्माण गर्नु हो। मूलकोषबाट तयार गरिएका यस्ता कोष सुरक्षित रूपमा शरीरमा प्रत्यारोपण गरेर दीर्घकालसम्म सक्रिय राख्न सकियो भने विशेषगरी प्रकार १ मधुमेहको उपचारमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ। तर प्रतिरक्षा प्रणालीले नयाँ कोष नष्ट गर्ने समस्या, दीर्घकालीन सुरक्षा, उत्पादनको गुणस्तर र प्रत्यारोपित कोषको स्थायित्व अझै चुनौतीका विषय हुन्।

पार्किन्सन्स रोगमा डोपामिन उत्पादन गर्ने स्नायुकोष क्रमशः नष्ट हुँदै जान्छन्। त्यसैले मूलकोषबाट त्यस्ता स्नायुकोष तयार गरेर मस्तिष्कमा प्रत्यारोपण गर्ने अनुसन्धान भइरहेको छ। मेरुदण्डको चोट, आँखाको केही क्षयजन्य रोग, मुटुको मांसपेशीमा भएको क्षति तथा अन्य स्नायुक्षयसम्बन्धी रोगमा पनि परीक्षण भइरहेको छ। केही प्रारम्भिक नतिजा उत्साहजनक छन्, तर उत्साहजनक अनुसन्धानलाई प्रमाणित उपचारका रूपमा प्रस्तुत गर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले गलत हुन्छ।

मूलकोषको सम्भावनासँगै यसको व्यापारिक दुरुपयोग पनि बढेको छ। विश्वका विभिन्न ठाउँमा पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाणबिना अटिजम, अल्जाइमर, पार्किन्सन्स, पक्षाघात, जोर्नी दुखाइ, यौन दुर्बलता, कपाल झर्ने समस्या वा बुढ्यौली रोक्ने उपचारका रूपमा मूलकोष बेच्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। बिरामीको बोसो वा अस्थिमज्जाबाट कोष निकालेर पुनः शरीरमा हालिएको आधारमा मात्र त्यसलाई सुरक्षित र प्रभावकारी पुनरुत्पादक उपचार भन्न मिल्दैन। कोष शरीरमा कहाँ पुग्छ, केमा रूपान्तरण हुन्छ, कति समय टिक्छ र दीर्घकालीन असर के हुन्छ भन्ने प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

मूलकोष उपचार जोखिमरहित पनि छैन। संक्रमण, रक्तस्राव, प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया, रक्तनली अवरोध, गलत स्थानमा तन्तु निर्माण तथा दुर्लभ अवस्थामा अनियन्त्रित कोष वृद्धि वा अर्बुदसमेत हुन सक्छ। विशेषगरी अत्यधिक बहुक्षमतायुक्त कोष पूर्ण नियन्त्रणमा नरहे गलत प्रकारका तन्तु बन्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले प्रयोगशालाबाट बिरामीसम्म पुग्ने प्रत्येक चरणमा शुद्धता, गुणस्तर, आनुवंशिक स्थिरता र दीर्घकालीन सुरक्षा कठोर रूपमा परीक्षण गर्नुपर्छ।

मूलकोष प्रत्यारोपणमा आफ्नै शरीरबाट लिइएको कोष र अर्को व्यक्तिबाट प्राप्त कोषबीच महत्वपूर्ण भिन्नता हुन्छ। आफ्नै कोष प्रयोग गर्दा प्रतिरक्षा अस्वीकृतिको जोखिम कम हुन सक्छ। अर्को व्यक्तिको कोष प्रयोग गर्दा शरीरले प्रत्यारोपित कोष अस्वीकार गर्न सक्छ वा प्रत्यारोपित प्रतिरक्षा कोषले बिरामीकै शरीरका तन्तुमाथि आक्रमण गर्न सक्छ। त्यसैले कोषको स्रोत, आनुवंशिक मिलान र प्रतिरक्षा व्यवस्थापन उपचारको सफलताका लागि निर्णायक हुन्छन्।

नाभीनालको रगत पनि रक्तनिर्माता मूलकोषको महत्वपूर्ण स्रोत हो। प्रसूतिपछि संकलित नाभीनाल रगत केही रक्तरोगको उपचारमा उपयोगी हुन सक्छ। तर यसलाई प्रत्येक नवजात शिशुका लागि भविष्यको निश्चित जैविक बीमा भनेर प्रचार गर्नु अतिरञ्जित हुन्छ। यसको उपयोग बिरामीको रोग, संकलित कोषको मात्रा, आनुवंशिक मिलान र भविष्यमा उत्पन्न हुने चिकित्सकीय आवश्यकतामा निर्भर गर्छ।

मूलकोष विज्ञानलाई वंशाणु सम्पादन प्रविधिसँग जोड्दा यसको सम्भावना अझ व्यापक हुन्छ। बिरामीबाट रक्तनिर्माता मूलकोष निकालेर रोग निम्त्याउने आनुवंशिक त्रुटि सच्याउने, स्वस्थ कोष उत्पादन गर्ने र ती कोष पुनः शरीरमा प्रत्यारोपण गर्ने अवधारणा अब प्रयोगशालाको कल्पनामात्र रहेन। केही आनुवंशिक रक्तरोगमा संशोधित मूलकोष उपचारले महत्वपूर्ण प्रगति देखाइसकेको छ। यसले भविष्यमा रोगको लक्षण मात्र नियन्त्रण गर्ने होइन, रोग उत्पन्न गर्ने जैविक कारणमै हस्तक्षेप गर्ने चिकित्सा सम्भव हुन सक्ने संकेत दिएको छ।

तर वैज्ञानिक क्षमतासँगै नैतिक सीमा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। बिरामीको उपचारका लागि शरीरका कोषमा सुधार गर्नु र भावी पुस्तामा सर्ने प्रजनन कोष वा भ्रूणको आनुवंशिक संरचना परिवर्तन गर्नु फरक विषय हुन्। दोस्रो क्षेत्रमा मानव वंशाणु, सामाजिक असमानता, तथाकथित मनपर्ने गुण भएका शिशु निर्माण र भावी पुस्तामाथि अपरिवर्तनीय जैविक हस्तक्षेपजस्ता गम्भीर नैतिक प्रश्न उठ्छन्।

मूलकोषको भविष्यलाई केवल नयाँ अङ्ग बनाउने वा असाध्य रोग एकैपटक निको पार्ने कल्पनामा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। यसको सबैभन्दा ठूलो योगदान चिकित्सा पद्धतिकै स्वरूप बदल्न सक्ने सम्भावनामा छ। बिरामीकै कोषबाट रोगको नमुना तयार गर्ने, उपचारअघि औषधिको प्रभाव जाँच्ने, क्षतिग्रस्त तन्तु पुनःनिर्माण गर्ने, आनुवंशिक त्रुटि सुधारिएका कोष प्रत्यारोपण गर्ने र प्रयोगशालामा विकसित तन्तुबाट रोग बुझ्ने क्षमताले चिकित्सालाई रोग नियन्त्रणबाट क्रमशः जैविक मर्मत र पुनर्निर्माणतर्फ लैजान सक्छ।

त्यसैले कुनै पनि मूलकोष उपचार स्वीकार गर्नुअघि बिरामीले केही आधारभूत कुरा बुझ्नुपर्छ। उपचार सम्बन्धित रोगका लागि वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छ कि छैन, मान्य नियामक निकायबाट स्वीकृत छ कि छैन, चिकित्सकीय परीक्षणको कुन चरणमा छ, सम्भावित जोखिम के हुन् र उपचारपछि दीर्घकालीन अनुगमन कसरी गरिन्छ भन्ने जानकारी लिनुपर्छ। “आफ्नै शरीरको कोष भएकाले पूर्ण सुरक्षित” भन्ने दाबी वैज्ञानिक प्रमाण होइन।

मूलकोष विज्ञानले आधुनिक चिकित्सालाई एउटा मौलिक प्रश्नतर्फ लैजाँदैछ। रोग लागेको अङ्गलाई औषधिले मात्र नियन्त्रण गर्ने कि क्षतिग्रस्त तन्तुलाई पुनःनिर्माण गर्ने? भविष्यको चिकित्सा सम्भवतः यी दुई दृष्टिकोणको संयोजन हुनेछ।

आज मूलकोष विज्ञान उपचार र सम्भावनाको सीमारेखामा उभिएको छ। केही क्षेत्रमा यसले दशकौँदेखि जीवन बचाइरहेको छ। केही क्षेत्रमा उल्लेखनीय प्रगति भइरहेको छ। धेरै क्षेत्रमा अझै प्रमाण, सुरक्षा र दीर्घकालीन परिणामको परीक्षण आवश्यक छ। त्यसैले मूलकोषलाई चमत्कारका रूपमा होइन, अत्यन्त शक्तिशाली तर जिम्मेवार प्रयोग आवश्यक पर्ने जैविक प्रविधिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यसको भविष्य उज्ज्वल छ, तर त्यो भविष्य वैज्ञानिक प्रमाण, नैतिक अनुशासन र बिरामीको सुरक्षामाथि निर्माण हुनुपर्छ।