“हिउँ चितुवादेखि याक विज्ञानसम्म: तीन हिमाली हृदयको सङ्गम”

चीनको युशू तिब्बती स्वशासित प्रिफेक्चर सान्जियाङ्युआन राष्ट्रिय प्रकृति आरक्ष क्षेत्रमा अवस्थित छ। यहाँको फराकिलो चरन क्षेत्र र उच्च हिमाली भेगमा याक पालनको दीर्घकालीन परम्परा रहेको छ। तर, परम्परागत शैलीले मात्र स्थानीय पशुपालकको जीवनस्तरमा अपेक्षित सुधार ल्याउन सकेको थिएन। यसै परिवेशमा, सङ रेन्देको नेतृत्वमा वैज्ञानिक याक पालन अभियानको सुरुवात भयो। पशुपालक फुर्चेका अनुसार, पहिले जाडो मौसममा पशुको तौल निकै घट्ने, बेतोडले मर्ने र ब्याउने दर पनि न्यून हुने समस्या थियो। संयोगवश, सङ रेन्देले स्थानीय पशुपालकलाई उन्नत जातको साँढे याकको वीर्य प्रदान गरे। त्यसपछि फुर्चेको गोठमा ब्याउने दर र पशु बेच्ने दर ह्वात्तै बढ्यो। तीन वर्षकै अन्तरालमा उनको याक सङ्ख्या दुई सय नाघ्यो र ४८ वटा याकले ब्याए। यो त केवल एउटा उदाहरण मात्र हो।

सङ रेन्देको यात्रा सन् १९८६ मा सुरु भएको थियो। त्यतिबेला उनी चीनको छिङ्हाई विश्वविद्यालय (हालको छिङ्हाई कृषि तथा पशुपालन विश्वविद्यालय) बाट पशुपालन विषयमा स्नातक गरेर जीवनको सम्भावनाले भरिएको राजधानी जिनिङ छाडेर चार दिनको यात्रापछि युशू आइपुगेका थिए। त्यसबेलाको युशू समुन्द्री सतहबाट चार हजार मिटरभन्दा माथिको उचाइमा अवस्थित थियो, जहाँको अक्सिजन स्तर समथर भूभागको ६० प्रतिशत जति मात्र थियो र वार्षिक औसत तापक्रम शून्य डिग्री सेल्सियसको हाराहारीमा थियो। चारैतिर उजाड पहाड, धुलाम्मे सडक र छरपस्ट माटोका घरहरू देखिन्थे। पछि, सन् १९९७ मा, सरकारी छात्रवृत्तिमा उनी विदेश गए र पशु चिकित्सा तथा कृषि विज्ञानमा विद्यावारिधि गरे। उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि विदेशी विश्वविद्यालय र कम्पनीले आकर्षक तलबमा कामको प्रस्ताव राखे पनि सङ रेन्देले भने, “मेरो अनुसन्धानको क्षेत्र हिमाली पठारसँग अभिन्न रूपले जोडिएको छ, म पक्कै पनि फर्कन्छु।”

त्यसको एक दशकपछि, सन् २०१० मा, उनी युशूमै थिए। यति लामो समय उच्च उचाइमा बस्दा उनलाई उच्च रक्तचाप र मधुमेह भइसकेको थियो। स्वास्थ्यका कारण उनी र उनकी श्रीमती लि गोमेइ जिनिङ फर्कने योजनामा थिए। ठीक त्यही बेला, अप्रिलमा विनाशकारी भूकम्प गयो। त्यो भूकम्पमा युशूका ४,९०० भन्दा बढी घरपालुवा जनावर मरे। सङ दम्पतीले आफ्नो निर्णय बदले। “युशूलाई सबैभन्दा बढी आवश्यक परेको बेला सान्जियाङ्युआन छोड्न सकिँदैन,” भन्ने अठोटका साथ उनीहरू रोकिए। सङ रेन्दे, जो त्यतिबेला युशू प्रिफेक्चर पशु चिकित्सा केन्द्रका प्रमुख थिए, उनले महामारी रोकथाम टोलीको नेतृत्व गर्दै पशुहरूको शवलाई सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गरे। जसका कारण गर्मी मौसममा कुनै महामारी फैलिएन। भूकम्पपछिका दिनमा उनीहरू त्रिपालमुनि बसे, अरू सहकर्मीलाई पहिले घर बाँडे र अन्ततः सन् २०१९ मा मात्र आफ्नो ४५ वर्ग मिटरको स्थायी कार्यालयमा सरे।

यसै क्रममा, सङ रेन्देको परिवार एक “प्राविधिक परिवार” मा रूपान्तरित भयो। उनकी श्रीमती लि गोमेइ घाँसे मैदान विज्ञानमा विद्यावारिधि हुन् र उनी पनि जिनिङबाट युशू आएर घाँसे मैदानको पारिस्थितिक प्रणाली अध्ययनमा जुटिन्। उनकी छोरी सङ वेइरूले सानैदेखि पाएको संस्कारअनुसार विश्वविद्यालयमा वातावरणीय विज्ञान पढिन् र हाल बाबुकी सहयोगी बनेकी छन्। कसैले छोरीलाई “तेरो परिवारमा को के हो?” भनेर ठट्टा गर्दा उनले भन्थिन्, “बाबा पशु अनुसन्धानकर्ता, आमा घाँस अनुसन्धानकर्ता, र म घाँस र पशुबीचको सन्तुलनको अनुसन्धान गर्छु।” एउटै परिवारका तीन सदस्य, तीनै जना उच्च शिक्षा हासिल गरेका अनुसन्धानकर्ता, यसरी हिमाली काखमा याककै सेवामा समर्पित भए।

आफ्नो करियरमा सङ रेन्देले वैज्ञानिक याक पालन प्रणाली विकास गरे। उनले “दिनमा चराउने, रातमा गुणस्तरीय दानाले पूर्ति गर्ने” विधि प्रचलनमा ल्याए। जसले गर्दा पोथी याकले पहिलो ब्याउने उमेर दुई वर्षले घट्यो, लगातार ब्याउने दर ७८ प्रतिशत नाघ्यो र बेच्ने चक्र पनि दुई वर्षले छोटियो। यो विधिले परम्परागत पशुपालन पद्धतिमा क्रान्ति ल्यायो। उनले युशूमा मात्र नभई, छिमेकी क्षेत्रहरूमा पनि १८ वटा नमुना केन्द्र र २८ वटा याक सहकारी संस्था स्थापना गरे। हालसम्म उनले ७२ वटा तालिम सत्र सञ्चालन गरी ८,३०० भन्दा बढी पशुपालक तथा व्यवसायीलाई प्रशिक्षित गरिसकेका छन्। उनको प्रयासबाट “युशू याक” राष्ट्रिय स्तरको संरक्षित भौगोलिक सङ्केत उत्पादनको रूपमा सूचीकृत भएको छ।

सङ रेन्देको कथा केवल एक प्राविधिक सफलता मात्र होइन। झन्डै चार दशकदेखि उनी निरन्तर युशूमा छन्। “युशू मेरो जन्मभूमि हो,” भन्ने उनको भनाइले उनको मनोभाव झल्काउँछ। उनको सपना भनेको आफ्नो अनुसन्धानलाई जनताको जीवनस्तरसँग जोड्नु र सान्जियाङ्युआनको यो सुन्दर घाँसे मैदानलाई आगामी पुस्ताका लागि जोगाउनु हो। परिवारसहित हिमालको काखमा बसेर उनले देखाएको यो वैज्ञानिक निष्ठा र मातृभूमिप्रतिको प्रेमले उनलाई “याक विज्ञ” को सार्थक उपमा दिएको छ।