साना जलाशयमा घट्दो पानी भण्डारण क्षमताले खाद्य र जल सुरक्षामा जोखिम

काठमाडौं । विश्वभरका जलाशयहरूको पानी भण्डारण क्षमता तीव्र रूपमा घट्दै गएको एक नयाँ अध्ययनले देखाएको छ। विशेषगरी साना जलाशयहरूमा गाद जम्ने समस्या बढ्दै जाँदा भविष्यमा पानी अभाव, सिँचाइ र खाद्य सुरक्षामा गम्भीर असर पर्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ।

नेचर सस्टेनेबिलिटीमा प्रकाशित अध्ययनअनुसार विश्वका जलाशयहरूले प्रत्येक दशकमा औसत ७.३ प्रतिशत भण्डारण क्षमता गुमाइरहेका छन्। अध्ययनले साना जलाशयहरू यस समस्याबाट असमान रूपमा बढी प्रभावित भइरहेको देखाएको छ।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत नान्जिङ भूगोल तथा ताल विज्ञान संस्थानका अनुसन्धानकर्ताहरूको नेतृत्वमा गरिएको अध्ययनमा उपग्रह तस्बिर, भौगोलिक तथ्याङ्क र इन्जिनियरिङ अभिलेखका आधारमा विश्वव्यापी जलाशयसम्बन्धी विस्तृत तथ्याङ्क भण्डार तयार गरिएको छ। उक्त तथ्याङ्कमा विश्वभरका पाँच लाख ५० हजारभन्दा बढी जलाशय समेटिएका छन्।

अध्ययनअनुसार समेटिएका जलाशयमध्ये ९५ प्रतिशतभन्दा बढी एक वर्ग किलोमिटरभन्दा साना छन्। यस्ता साना जलाशयहरू अघिल्ला धेरै विश्वव्यापी अध्ययनमा पर्याप्त रूपमा समावेश नभएकाले जोखिमको वास्तविक अवस्था लामो समयसम्म ओझेलमा परेको अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ।

जलाशयहरूले कृषि सिँचाइ, खानेपानी, बाढी नियन्त्रण र विद्युत् उत्पादनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। तर नदीबाट बगेर आउने माटो, बालुवा र अन्य पदार्थ बाँध पछाडि थुप्रिँदै जाँदा पानी भण्डारण गर्ने ठाउँ घट्छ। यस प्रक्रियालाई गाद जम्ने समस्या भनिन्छ, जसले जलाशयको आयु, उपयोगिता र कार्यक्षमता कमजोर बनाउँछ।

अध्ययनले विश्वभर गाद जम्ने उच्च जोखिम भएका १६ प्रमुख क्षेत्र पहिचान गरेको छ। तीमध्ये धेरै क्षेत्र सिँचाइमा निर्भर कृषि उत्पादनका केन्द्र तथा पानी अभाव झेलिरहेका भौगोलिक क्षेत्रमा पर्छन्। यसले जलाशयको क्षमता घट्ने समस्या केवल वातावरणीय विषय नभई खाद्य उत्पादन, ग्रामीण अर्थतन्त्र र मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको देखाएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार विश्वको करिब एक चौथाइ सिँचित खेतीयोग्य भूमि यस्ता उच्च जोखिमयुक्त क्षेत्रमा पर्छ। यसको प्रभाव दुई अर्बभन्दा बढी मानिसमा पर्न सक्ने अध्ययनले औँल्याएको छ। यसले दीर्घकालीन खाद्य तथा जल सुरक्षामाथि गम्भीर चिन्ता थपेको छ।

अध्ययनले तत्काल प्रभावकारी व्यवस्थापन उपाय नअपनाइए सन् २०६० सम्म विश्वका आधाभन्दा बढी जलाशय कार्यगत रूपमा गम्भीर संकटमा पर्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। प्रक्षेपणअनुसार त्यस बेलासम्म ५८.६ प्रतिशत साना र ३८.१ प्रतिशत ठूला जलाशय कार्यक्षम नहुन सक्ने जोखिम देखिएको छ।

अनुसन्धानकर्ताहरूले गाद नियन्त्रण, नदी तथा जलाधार क्षेत्र व्यवस्थापन, वन संरक्षण, माटो कटान रोकथाम, जलाशय सफाइ र प्रकृतिमा आधारित दिगो उपायलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने बताएका छन्। विशेषगरी सुख्खा तथा पानी अभाव भएका क्षेत्रमा साना जलाशयहरू घरेलु पानी, कृषि सिँचाइ र स्थानीय जीविकोपार्जनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण भएकाले तिनको संरक्षणलाई नीति निर्माणको केन्द्रमा राख्नुपर्ने अध्ययनले सुझाएको छ।

जलवायु परिवर्तन, जनसंख्या वृद्धि र पानीको बढ्दो मागका बीच जलाशयहरूको घट्दो भण्डारण क्षमता भविष्यको ठूलो चुनौती बन्ने देखिएको छ। अध्ययनले जल, खाद्य र ऊर्जा सुरक्षालाई सुरक्षित राख्न साना जलाशयहरूको दिगो व्यवस्थापन अब ढिला गर्न नहुने प्राथमिकता भएको निष्कर्ष निकालेको छ।