देशभक्ति, स्थायित्व र विकास : नेपालले छिमेकीबाट सिक्नुपर्ने कठोर पाठ

# प्रेम सागर पौडेल

नेपाल आज यस्तो ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ, जहाँ देशभक्ति केवल नारा, झण्डा, गीत, भाषण वा सामाजिक सञ्जालको आवेगबाट परिभाषित हुने काेशिसमा छ। देशभक्ति अब राज्य निर्माणको क्षमता, विधिको शासनप्रतिको सम्मान, आर्थिक अनुशासन, संस्थागत स्थायित्व, राष्ट्रिय हितमाथिको स्पष्टता र दीर्घकालीन विकास दृष्टिकोणबाट मापन हुनुपर्ने भएको छ। आजको संसारमा बलिया राष्ट्रहरू ती होइनन् जसले ठूलो स्वरमा राष्ट्रवादको घोषणा गर्छन्, बरु ती हुन् जसले आफ्ना संस्था बलिया बनाउँछन्। भ्रष्टाचारमाथि नियन्त्रण गर्छन्, अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी बनाउँछन्, कूटनीतिलाई सन्तुलित राख्छन् र जनतालाई निरन्तर विश्वास दिलाउने शासन प्रणाली निर्माण गर्छन्।

दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको उदय र नेतृत्वले एउटा गम्भीर पाठ दिएको छ। भारतजस्तो विशाल, विविधतापूर्ण र जटिल मुलुकलाई उनले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। भारत आज विश्व राजनीतिमा सुन्नैपर्ने आवाज बनेको छ। अमेरिका, रुस, युरोप, खाडी मुलुक, जापान, अस्ट्रेलिया र ग्लोबल साउथसँग भारतले आफ्नो हितअनुसार सम्बन्ध विस्तार गरिरहेको छ। भारतले कुनै एक शक्तिको पछाडि अन्धो रूपमा लाग्ने नीति होइन, आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर बहुध्रुवीय कूटनीति अघि बढाएको देखिन्छ। यही कारण भारत आज केवल दक्षिण एसियाको ठूलो देश मात्र होइन, विश्व व्यवस्थामा बढ्दो प्रभावशाली शक्ति बनेको छ।

मोदीको नेतृत्वबारे भारतभित्र पनि आलोचना छन्, विपक्षी दल छन्, वैचारिक मतभेद छन्, चुनावी प्रतिस्पर्धा छ। तर भारतको दीर्घकालीन शक्ति यसमा छ कि त्यहाँका प्रमुख राजनीतिक प्रवाहहरूबीच राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक वृद्धि, प्रविधि, पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा र भारतको वैश्विक भूमिकाबारे न्यूनतम सहमति देखिन्छ। सरकार र विपक्षबीच तीव्र विवाद भए पनि भारतको मूल राष्ट्रिय हितलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्ने तहको राजनीतिक अराजकता संस्थागत रूपमा स्वीकार्य छैन। यही कुरा नेपालले बुझ्न सकेको छैन।

नेपालमा समस्या केवल नेतृत्वको होइन, राजनीतिक संस्कृतिको हो। यहाँ सरकारको नेतृत्व जसले गरे पनि उसले देशहितमा काम गर्न खोज्दा समर्थन गर्ने संस्कार कमजोर छ। यहाँ विपक्षी हुनु भनेको सरकारका हरेक कामको विरोध गर्नु हो भन्ने गलत बुझाइ गहिरो छ। सरकार असफल भयो भने देश असफल हुन्छ भन्ने चेतना कमजोर छ। एउटा दल, एउटा नेता वा एउटा विचारधाराप्रति असहमति राख्नु लोकतन्त्र हो; तर राज्यका आधारभूत संस्था, राष्ट्रिय हित, विकास परियोजना, कूटनीतिक सन्तुलन र आर्थिक अनुशासनलाई नै अस्थिर बनाउनु लोकतन्त्र होइन। त्यो अराजकता हो।

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक इतिहास हेर्दा राजा ज्ञानेन्द्र शाह र केपी शर्मा ओलीजस्ता केही नेताहरूलाई एउटा वर्गले राष्ट्रिय हित, सार्वभौमिकता र देशको दीर्घकालीन अस्तित्वसँग जोडेर हेर्ने गरेको छ। उनीहरूप्रति सहमति–असहमति हुन सक्छ, आलोचना हुन सक्छ, तर नेपालमा राष्ट्रिय स्वाभिमान, छिमेक सम्बन्ध, सीमा, सुरक्षा र राज्यको स्थायित्वबारे स्पष्ट बहस उठाउने पात्रहरूका रूपमा उनीहरूको भूमिका अस्वीकार गर्न सकिँदैन। लोकतन्त्रमा कुनै पनि व्यक्तिलाई त्रुटिरहित मान्नु उचित हुँदैन, तर देशको पक्षमा उभिएका विषयलाई व्यक्ति वा दलको चश्माबाट मात्र हेरेर अस्वीकार गर्नु पनि राष्ट्रिय कमजोरी हो।

नेपालको विडम्बना के हो भने हामी आफूबाहेक अरू सबैलाई भ्रष्ट, गद्दार, विदेशी एजेन्ट र देशद्रोही देख्ने रोगबाट ग्रस्त छौँ। यो मानसिकता राष्ट्रवाद होइन, आत्मविनाशको सुरुआत हो। यदि हरेक नेता विदेशी एजेन्ट हो, हरेक संस्था भ्रष्ट हो, हरेक नीति षड्यन्त्र हो, हरेक परियोजना बेचबिखन हो, हरेक सहकार्य गुलामी हो भन्ने निष्कर्षमा समाज पुग्यो भने त्यो समाजले राज्य निर्माण गर्न सक्दैन। यस्तो अवस्थामा जनतामा विश्वास हराउँछ, नेतृत्वमा वैधता हराउँछ, संस्थामा अधिकार हराउँछ र देश निरन्तर अस्थिरताको दलदलमा फस्छ।

देशभक्ति नियम कानुन मिचेर हुँदैन। देशभक्ति सडक जलाएर हुँदैन। देशभक्ति आफ्नै सार्वजनिक संरचना नष्ट गरेर हुँदैन। देशभक्ति सामाजिक सञ्जालमा गाली गरेर हुँदैन। देशभक्ति भनेको कर तिर्नु, नियम मान्नु, भ्रष्टाचार नगर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु, सत्य तथ्यमा आधारित बहस गर्नु, राज्य संस्थालाई बलियो बनाउनु र देशहितमा गरिएको कामलाई दलगत आग्रहभन्दा माथि उठेर समर्थन गर्नु हो। नियम नमान्ने, कानूनलाई चुनौती दिने, सार्वजनिक सम्पत्ति तोडफोड गर्ने, अफवाह फैलाउने र त्यसलाई राष्ट्रवादको नाम दिने प्रवृत्ति देशभक्ति होइन; त्यो राष्ट्र कमजोर पार्ने बाटो हो।

भारत, चीन र रुसका उदाहरण नेपालका लागि गम्भीर अध्ययनका विषय हुन्। भारतले लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धासँगै पूर्वाधार, डिजिटल प्रणाली, ऊर्जा, रक्षा, अन्तरिक्ष प्रविधि र उत्पादन क्षेत्रमा तीव्र प्रगति गरेको छ। चीनले दीर्घकालीन योजना, राज्य क्षमता, पूर्वाधार क्रान्ति, औद्योगिक उत्पादन, गरिबी निवारण र प्रविधि विकासमार्फत आफूलाई विश्वको प्रमुख शक्ति बनाएको छ। रुसले कठिन प्रतिबन्ध, भू–राजनीतिक दबाब र पश्चिमी घेराबन्दीबीच पनि ऊर्जा, रक्षा, विज्ञान, कृषि र रणनीतिक स्वायत्तताको आधारमा आफ्नो राष्ट्रिय अस्तित्व र प्रभाव कायम राखेको छ। यी तीन देशका शासन प्रणाली, राजनीतिक मोडल र आन्तरिक चुनौती अलग–अलग छन्। तर एउटा साझा पक्ष छ राष्ट्रिय हित, राज्य शक्ति र दीर्घकालीन रणनीतिलाई उनीहरूले केन्द्रमा राखेका छन्।

नेपालले यी मुलुकबाट अन्धो अनुकरण गर्नुपर्ने होइन, तर सिक्नुपर्ने कुरा धेरै छन्। भारतबाट लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाबीच राष्ट्रिय प्राथमिकतामा न्यूनतम सहमति कसरी बनाउने भन्ने सिक्न सकिन्छ। चीनबाट योजना, कार्यान्वयन, पूर्वाधार, उत्पादन र राज्य क्षमताको पाठ सिक्न सकिन्छ। रुसबाट रणनीतिक स्वायत्तता, राष्ट्रिय आत्मविश्वास र कठिन समयमा धैर्यपूर्वक उभिने क्षमता सिक्न सकिन्छ। तर हाम्रो समस्या के छ भने हामी छिमेकीको उपलब्धि अध्ययन गर्नुभन्दा तिनलाई अविश्वास, ईर्ष्या वा पूर्वाग्रहको दृष्टिले हेर्छौँ। अर्कोतर्फ, पश्चिमी शक्ति, अमेरिका वा युरोपियन युनियनले भनेको हरेक कुरा स्वतः श्रेष्ठ, नैतिक र लोकतान्त्रिक हुन्छ भन्ने मानसिक गुलामी पनि उत्तिकै खतरनाक छ।

कुनै पनि शक्ति पूर्ण रूपमा निर्दोष हुँदैन। भारत, चीन, रुस, अमेरिका, युरोप—सबैका आफ्ना स्वार्थ छन्। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा स्थायी मित्र वा शत्रु हुँदैनन्, स्थायी हित हुन्छ। सानो मुलुक नेपालका लागि यही यथार्थ सबैभन्दा महत्वपूर्ण हो। हामीले कसैको अन्धो विरोध र कसैको अन्धो समर्थन गर्ने होइन, आफ्नो राष्ट्रिय हित, भूगोल, अर्थतन्त्र, सुरक्षा र भविष्यका आधारमा सन्तुलित नीति बनाउनुपर्छ। तर त्यसका लागि पहिले घरभित्र स्थायित्व चाहिन्छ। अस्थिर, विभाजित, भ्रष्ट र अराजक राज्यले सन्तुलित कूटनीति गर्न सक्दैन।

नेपालको सबैभन्दा ठूलो रोग भ्रष्टाचार हो। तर भ्रष्टाचारविरुद्धको लडाइँ पनि यहाँ राजनीतिक हतियारमा सीमित भएको छ। सत्तामा हुँदा आफ्नालाई जोगाउने, विपक्षमा हुँदा अरूलाई भ्रष्ट भन्ने प्रवृत्तिले सुशासन आउँदैन। कुनै पनि सरकार बने पनि भ्रष्टाचारीमाथि कारबाही नहुने, प्रभावशाली नेताहरूलाई संविधान र कानुनभन्दा माथि राख्ने, कर्मचारीतन्त्रलाई दण्डहीन बनाउने, न्यायिक प्रक्रियालाई ढिलो र कमजोर बनाउने तथा सर्वसाधारणलाई मात्र नियमको कठोरता देखाउने परिपाटी रहिरहेसम्म विकास र समृद्धि नारामै सीमित रहनेछ।

देशको विकासका लागि केवल राम्रो प्रधानमन्त्री, राम्रो राजा, राम्रो मन्त्री वा राम्रो दल पर्याप्त हुँदैन। राम्रो प्रणाली चाहिन्छ। त्यो प्रणालीमा कानून सबैका लागि समान हुनुपर्छ। ठूलो नेता, पूर्वप्रधानमन्त्री, मन्त्री, सांसद, सचिव, व्यापारी, ठेकेदार, प्रहरी, न्यायाधीश वा सामान्य नागरिक, सबै कानुनको अगाडि बराबर हुनुपर्छ। जहाँ शक्तिशालीलाई संरक्षण र कमजोरलाई सजाय हुन्छ, त्यहाँ राज्य होइन, समूहगत स्वार्थले शासन गर्छ। नेपालले अहिले भोगिरहेको संकट यही हो।

राजनीतिक स्थायित्वबिना आर्थिक विकास सम्भव छैन। लगानीकर्ताले स्थिर नीति खोज्छन्। उद्योगीले भरोसायोग्य सरकार खोज्छन्। किसानले बजार र संरक्षण खोज्छन्। युवाले रोजगारी र अवसर खोज्छन्। विद्यार्थीले भविष्य खोज्छन्। तर नेपालमा हरेक केही महिनामा सत्ता समीकरण परिवर्तन, नीतिगत अस्थिरता, आन्दोलन, बन्द, अवरोध, आरोप, प्रत्यारोप र षड्यन्त्रको भाषा हावी हुन्छ। यस्तो वातावरणमा देशबाट पूँजी पनि भाग्छ, युवा पनि भाग्छन्, विश्वास पनि भाग्छ।

आज नेपाललाई चाहिएको राष्ट्रवाद भावनात्मक मात्र होइन, व्यवहारिक राष्ट्रवाद हो। व्यवहारिक राष्ट्रवाद भनेको जलस्रोतको उपयोग गर्नु हो। कृषि उत्पादन बढाउनु हो। सीमाको सुरक्षा गर्नु हो। विद्यालय र अस्पताल सुधार्नु हो। युवालाई देशमै अवसर दिनु हो। भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्नु हो। पूर्वाधार निर्माण समयमै सम्पन्न गर्नु हो। न्यायालयलाई निष्पक्ष बनाउनु हो। सेना, प्रहरी, प्रशासन र कूटनीतिक संयन्त्रलाई व्यावसायिक बनाउनु हो। विदेशीसँग सहयोग लिँदा राष्ट्रिय हित स्पष्ट राख्नु हो। यही साँचो देशभक्ति हो।

नेपालका राजनीतिक दलहरूले एउटा न्यूनतम राष्ट्रिय सहमति बनाउनैपर्छ। सीमा, राष्ट्रिय सुरक्षा, जलस्रोत, विदेश नीति, ठूला पूर्वाधार, भ्रष्टाचारविरुद्धको कारबाही, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा सरकार बदलिए पनि मूल दिशा नबदलिने व्यवस्था चाहिन्छ। भारतले यही गरेकाले विश्वमा उठिरहेको छ। चीनले दीर्घकालीन योजना बनाएकाले असम्भवजस्ता परियोजना सम्भव बनाएको छ। रुसले राष्ट्रिय हितमा निरन्तरता राखेकाले दबाबबीच पनि टिकेको छ। नेपालले हरेक सरकारसँगै नीति फेर्ने, हरेक नेतासँगै प्राथमिकता फेर्ने र हरेक आन्दोलनसँगै राज्यको आधार हल्लाउने हो भने हामी कहिल्यै स्थिर हुन सक्दैनौँ।

यस सन्दर्भमा जनताको भूमिका पनि कम छैन। जनता केवल पीडित होइनन्, परिवर्तनका निर्णायक शक्ति हुन्। तर जनताले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ। भोट दिँदा जात, पैसा, भावना, रिस, भ्रम र हल्लामा होइन, नीति, क्षमता, चरित्र र कार्यसम्पादनमा आधारित निर्णय गर्नुपर्छ। भ्रष्ट नेताबाट लाभ लिने अनि पछि भ्रष्टाचारको विरोध गर्ने दोहोरो चरित्र त्याग्नुपर्छ। नियम मिच्ने कर्मचारीलाई घूस दिने अनि सुशासन खोज्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्नुपर्छ। कर छल्ने, सार्वजनिक सम्पत्ति कब्जा गर्ने, नियम मिच्ने र सामाजिक सञ्जालमा देशभक्ति लेख्ने चरित्रले देश बन्दैन।

नेपालको भविष्य अझै समाप्त भएको छैन। हाम्रो भूगोल रणनीतिक छ, जलस्रोत विशाल छ, युवा शक्ति सक्षम छ, पर्यटन सम्भावना अपार छ, कृषि पुनरुत्थान सम्भव छ, छिमेकी बजार विशाल छन्। भारत र चीनजस्ता विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रबीच रहेको नेपाल सही नीति, स्थिर शासन र सक्षम नेतृत्व पाएमा दक्षिण एसियाको महत्वपूर्ण पुल बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि हामीले विदेशीलाई दोष दिने, आफ्नालाई गाली गर्ने, राज्यलाई कमजोर पार्ने र अराजकतालाई देशभक्ति ठान्ने प्रवृत्ति छाड्नैपर्छ।

आजको मुख्य प्रश्न हो—हामी कस्तो देशभक्त बन्ने? भावनामा बग्ने, नारा लगाउने, तोडफोड गर्ने, सबैलाई गद्दार भन्ने, नियम नमान्ने र इतिहाससँग पराजित हुने देशभक्त? कि नियम मान्ने, सत्य बोल्ने, भ्रष्टाचारविरुद्ध उभिने, राज्य संस्थालाई बलियो बनाउने, राष्ट्रिय हितमा न्यूनतम सहमति खोज्ने र विकासको बाटोमा लाग्ने जिम्मेवार नागरिक?

यदि हामीले आफ्नो चरित्र सुधार गरेनौँ भने इतिहासले हामीलाई माफ गर्नेछैन। हामीले अरूलाई गद्दार भन्दाभन्दै आफैँ देशलाई अस्थिरता, भ्रष्टाचार, विभाजन र अराजकताको अँध्यारोमा धकेलिरहेका हुनेछौँ। समयको अदालत कठोर हुन्छ। त्यहाँ भाषण होइन, परिणाम हेरिन्छ। नारा होइन, कर्म हेरिन्छ। आरोप होइन, योगदान हेरिन्छ।

नेपाललाई आज क्रान्ति होइन, चरित्र चाहिएको छ। अराजकता होइन, अनुशासन चाहिएको छ। विदेशीकाे विरोध होइन, राष्ट्रिय हितमा आधारित परिपक्व कूटनीति चाहिएको छ। नेता पूजा होइन, संस्थागत शासन चाहिएको छ। भावनात्मक देशभक्ति होइन, विकासमुखी देशभक्ति चाहिएको छ।

यदि हामीले भारतबाट राष्ट्रिय आत्मविश्वास, चीनबाट दीर्घकालीन योजना, रुसबाट रणनीतिक स्वायत्तता र आफ्नै इतिहासबाट स्वाभिमान सिक्न सक्यौँ भने नेपाल अझै उठ्न सक्छ। तर त्यसका लागि पहिलो शर्त एउटै छ—देशलाई दलभन्दा माथि, सत्ता स्वार्थभन्दा माथि, विदेशी प्रभावभन्दा माथि र व्यक्तिगत अहंकारभन्दा माथि राख्ने राष्ट्रिय चरित्र निर्माण। त्यही दिनबाट नेपालको वास्तविक पुनर्जागरण सुरु हुनेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।