विश्वासको हिमालय : नेपाल–चीन सम्बन्धमा देखिएको दूरी र सुधारको अपरिहार्यता

# प्रेम सागर पौडेल

नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध केवल दुई छिमेकी राष्ट्रबीचको औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध मात्र होइन। यो हिमालयले जोडेको इतिहास, सभ्यताले बनाएको आत्मीयता, भूराजनीतिले थपेको संवेदनशीलता र जनस्तरको सद्भावले टिकाएको सम्बन्ध हो। नेपालले लामो समयदेखि एक चीन नीतिप्रति स्पष्ट प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएको छ भने चीनले पनि नेपालको सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता र आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्तलाई आफ्नो नेपाल नीतिको महत्वपूर्ण आधार बताउँदै आएको छ। यही कारण नेपाल–चीन सम्बन्ध दक्षिण एसियाको कूटनीतिक परिदृश्यमा स्थिर, संयमित र सम्भावनायुक्त सम्बन्धका रूपमा हेरिँदै आएको छ।

तर कुनै पनि मित्रतामा केवल इतिहास, भाषण र औपचारिक वक्तव्य पर्याप्त हुँदैनन्। समय, व्यवहार, कार्यशैली, पारदर्शिता र जनस्तरको अनुभूतिले मात्र सम्बन्धको वास्तविक मजबुती निर्धारण गर्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल–चीन सम्बन्धमा औपचारिक भाषा अत्यन्त सकारात्मक सुनिए पनि व्यवहारिक तहमा केही गम्भीर प्रश्नहरू उठ्न थालेका छन्। यी प्रश्नहरू चीनविरोधी दृष्टिकोणबाट होइन, बरु चीनको वास्तविक हित, नेपालको आत्मसम्मान र दीर्घकालीन मैत्रीपूर्ण सम्बन्धलाई थप सुदृढ बनाउने सद्भावपूर्ण उद्देश्यले उठाउन आवश्यक छ।

चीनको घोषित नीति स्पष्ट छ—अरू देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने, साझेदारीलाई समानता र सम्मानका आधारमा अघि बढाउने, र विकास सहयोगलाई राजनीतिक शर्तबाट मुक्त राख्ने। सिद्धान्तका रूपमा यो नीति नेपालजस्ता साना, संवेदनशील र जटिल भूराजनीतिक अवस्थामा रहेका देशहरूका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। तर प्रश्न यहाँबाट सुरु हुन्छ : यदि चीनको मूल नीति यति स्पष्ट, परिपक्व र सम्मानजनक छ भने नेपालमा चीनको नाममा काम गर्ने निकाय, प्रतिनिधि, परियोजना संयन्त्र, सम्पर्क सञ्जाल र जनसम्पर्क संरचनाले के साँच्चै त्यस नीतिको सही प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन्?

नेपालमा चीनले पूर्वाधार, विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, सांस्कृतिक आदानप्रदान, विपद सहयोग र सरकारी तहमा उल्लेखनीय सहयोग गर्दै आएको छ। तर सहयोगको मात्रा र जनस्तरमा देखिने प्रभावबीच अपेक्षित समानुपातिक नतिजा देखिन नसकेको अनुभूति बढ्दै गएको छ। ठूलो सहयोग भएर पनि त्यसले नेपाली समाजमा चीनप्रतिको विश्वास, सद्भाव र आत्मीयता अपेक्षित रूपमा विस्तार गर्न नसक्नु सामान्य विषय होइन। यसले संकेत गर्छ—समस्या चीनको घोषित नीतिमा भन्दा पनि कार्यान्वयन संरचना, स्थानीय सम्पर्क पद्धति, प्राथमिकता निर्धारण, परियोजना व्यवस्थापन र जनस्तरको सम्बन्ध सञ्चालनमा हुन सक्छ।

नेपाल–चीन सम्बन्धको एउटा संवेदनशील पक्ष विकास परियोजनासँग जोडिएको छ। चीनको सहयोग, लगानी वा प्राविधिक सहभागितामा नेपालमा सुरु भएका कतिपय परियोजनाहरू अपेक्षित समयमै सम्पन्न हुन नसक्नु, केही परियोजना विवादमा पर्नु, केहीको प्रभाव जनस्तरमा स्पष्ट रूपमा देखिन नसक्नु र केहीले अनावश्यक राजनीतिक बहस जन्माउनु गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्ने विषय हो। यसको सम्पूर्ण दोष चीनलाई दिनु न्यायोचित हुँदैन, किनकि नेपालभित्रका प्रशासनिक ढिलासुस्ती, नीतिगत अस्थिरता, भूमि अधिग्रहण, स्थानीय अवरोध, ठेक्का व्यवस्थापन, राजनीतिक हस्तक्षेप र कमजोर कार्यान्वयन संरचना पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन्। तर यति मात्र भनेर चीन आफ्नो भूमिकाबाट पूर्ण रूपमा अलग बस्न सक्दैन।

कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग परियोजनाको सफलता केवल सम्झौता, ऋण, अनुदान वा निर्माण कम्पनीको उपस्थितिले मात्र निर्धारण हुँदैन। त्यसका लागि पारदर्शिता, समयसीमा, स्थानीय सहभागिता, गुणस्तर नियन्त्रण, सार्वजनिक सञ्चार र उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। नेपालमा चीनसँग जोडिएका परियोजनाहरू ढिला हुँदा वा विवादमा पर्दा त्यसको असर परियोजनामा मात्र सीमित रहँदैन। यसले जनस्तरमा चीनप्रतिको धारणा, विश्वसनीयता र दीर्घकालीन सद्भावलाई पनि प्रभावित गर्छ। त्यसैले चीनले नेपालमा आफ्ना परियोजनाहरूलाई केवल प्राविधिक वा प्रशासनिक विषयका रूपमा होइन, जनविश्वाससँग जोडिएको कूटनीतिक विषयका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ।

नेपालमा चीनका वास्तविक मित्रहरू छन्। उनीहरूले लामो समयदेखि एक चीन नीति, नेपाल–चीन मैत्री, हिमालयपार सहकार्य र बहुध्रुवीय विश्वव्यवस्थाको पक्षमा निरन्तर आवाज उठाउँदै आएका छन्। उनीहरूको प्रतिबद्धता अवसरवादी होइन, वैचारिक, ऐतिहासिक र निस्वार्थ छ। तर यस्ता मित्रहरू राज्य, दूतावास, परियोजना संयन्त्र र सांस्कृतिक कार्यक्रममा उपेक्षित हुँदै जाने, अनि चीनप्रति अस्पष्ट वा परिस्थिति अनुसार मात्र नजिक देखिने समूहहरू बढी निम्त्याइने, सुनिने, घुमाइने, सम्मान गरिने र प्राथमिकतामा राखिने प्रवृत्ति देखियो भने त्यसले चीनको दीर्घकालीन हितलाई कमजोर बनाउँछ।

कुनै पनि देशले आफ्नो वास्तविक मित्र पहिचान गर्न नसक्नु कूटनीतिक कमजोरी हो। अझ नेपालजस्तो खुला समाज, प्रतिस्पर्धी राजनीति, बाह्य शक्तिहरूको सक्रियता र संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थायुक्त देशमा मित्र र अवसरवादीबीचको भिन्नता छुट्याउन नसक्नु रणनीतिक जोखिम हो। नेपालमा चीनको पक्षमा दीर्घकालीन रूपमा उभिनेहरूलाई उपेक्षा गर्ने र अस्थायी पहुँच, देखावटी प्रभाव वा व्यक्तिगत लाभका आधारमा सम्बन्ध विस्तार गर्ने प्रवृत्तिले अन्ततः चीनकै सार्वजनिक छवि कमजोर बनाउन सक्छ।

नेपालमा चीनका वास्तविक मित्रहरूको अवस्था झन् गम्भीर चिन्ताको विषय हो। दशकौँदेखि नेपाल–चीन मैत्री, एक चीन नीति र चीनप्रतिको सद्भावका पक्षमा आफ्नो जीवन, प्रतिष्ठा, समय र क्षमता समर्पण गरेका कतिपय व्यक्तित्वहरू आज आर्थिक अभाव, स्वास्थ्य समस्या, सामाजिक उपेक्षा र संस्थागत असुरक्षामा बाँचिरहेका छन् भन्ने गुनासो सुनिन्छ। कतिपय व्यक्तिहरू उपचार गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेका छन्, कतिपयका परिवार पीडा र अनिश्चिततामा छन्, र कतिपयले चीनप्रतिको निस्वार्थ समर्थनकै कारण आफ्नो सार्वजनिक जीवनमा अपमान, उपेक्षा र दबाब भोग्नुपरेको अनुभूति गरेका छन्।

यो अवस्था नेपाल–चीन सम्बन्धका लागि सुखद संकेत होइन। यदि कुनै समाजमा “चीनको इमानदार मित्र हुनु” सम्मान, सुरक्षा र आत्मीयताको प्रतीक नभई पीडा, उपेक्षा र असुरक्षाको पर्याय बन्न थाल्यो भने त्यो चीनको सार्वजनिक कूटनीतिका लागि गम्भीर चेतावनी हो। मित्रता केवल औपचारिक कार्यक्रम, स्वागत समारोह, भ्रमण निम्तो र भाषणबाट टिक्दैन। मित्रता त्यतिबेला प्रमाणित हुन्छ, जब कठिन समयमा पनि वास्तविक मित्रहरूलाई सम्झिइन्छ, सम्मान गरिन्छ र उनीहरूको योगदानलाई संस्थागत रूपमा सुरक्षित गरिन्छ।

चीनले नेपालमा आफ्ना वास्तविक मित्रहरू को हुन् भन्ने प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक पुनर्मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। पहुँच भएका, अवसर हेर्ने, राजनीतिक लाभअनुसार भाषा बदल्ने वा बाह्य शक्तिसँग नजिक भएर पनि परिस्थितिअनुसार चीनमैत्री देखिने व्यक्तिहरूलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ। यसको विपरीत, दशकौँदेखि निरन्तर, निस्वार्थ र सार्वजनिक जोखिम मोलेर नेपाल–चीन मैत्रीको पक्षमा उभिएका व्यक्तिहरू उपेक्षित हुनु नीतिगत भूल हो। यस्तो भूलले वास्तविक मित्रहरूलाई निराश मात्र पार्दैन, नयाँ पुस्तालाई पनि गलत सन्देश दिन्छ—इमानदार मित्रताभन्दा अवसरवाद बढी पुरस्कृत हुन्छ भन्ने।

यस सन्दर्भमा अर्को गम्भीर पक्ष व्यवहारिक विश्वसनीयताको हो। नेपालमा कार्यरत केही चिनियाँ संस्था, प्रतिनिधि वा व्यवसायिक समूहसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूका व्यवहारबारे असन्तोष सुनिन थालेको छ। सुरुवातमा ठूला प्रतिबद्धता गर्ने, काम सम्पन्न भएपछि भुक्तानीमा ढिलाइ गर्ने वा टार्ने, व्यक्तिगत लाभका आधारमा सम्बन्ध चलाउने, स्थानीय साझेदारलाई सम्मानजनक व्यवहार नगर्ने, र सहयोगलाई पारदर्शी संस्थागत ढाँचाभन्दा व्यक्तिगत पहुँचमा सीमित राख्ने प्रवृत्तिले नकारात्मक छवि निर्माण गर्न सक्छ। यस्तो छवि चीनको सभ्यतागत गहिराइ, राज्यको अनुशासन र उच्चस्तरीय कूटनीतिक मर्यादासँग मेल खाँदैन।

नेपालमा चीनसँग सम्बन्धित केही सरकारी, अर्धसरकारी, परियोजनागत वा व्यवसायिक सम्पर्कमा रहेका व्यक्तिहरूका व्यवहारबारे सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। कतिपय अवस्थामा आर्थिक अनियमितता, दोहोरो भुक्तानीसम्बन्धी विवाद, काम गराइसकेपछि भुक्तानी नदिने प्रवृत्ति, स्थानीय साझेदारलाई कमजोर पार्ने व्यवहार, र व्यक्तिगत लाभका लागि सम्बन्धको दुरुपयोगजस्ता गम्भीर गुनासाहरू सुनिन्छन्। यस्ता विषय प्रमाणित आरोप हुन् वा होइनन् भन्ने कुरा निष्पक्ष छानबिनबाट मात्र टुंगो लाग्न सक्छ। तर गुनासा पटक–पटक उठिरहँदा पनि समीक्षा, कारबाही वा सुधारको संकेत नदेखिनु स्वयंमा समस्या हो।

यस लेखमा उठाइएका विषयहरू पूर्णतः निराधार गुनासो होइनन्। तर नाम, विवरण र प्रमाण सार्वजनिक गर्दा त्यसको दुरुपयोग हुने र नेपाल–चीन सम्बन्धलाई अनावश्यक क्षति पुग्ने भएकाले तिनलाई जानाजानी उल्लेख गरिएको छैन। उद्देश्य आरोप होइन, सुधारको निम्ति सचेत गराउनु हो। आशा गरौँ, चीनले यसलाई त्यही रूपमा लिनेछ।

चीनजस्तो अनुशासित राज्य प्रणाली भएको देशबाट नेपालका वास्तविक मित्रहरूले उच्च स्तरको जवाफदेहिता अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो। यदि चीनको नाममा काम गर्ने कुनै व्यक्ति, संस्था वा परियोजना संयन्त्रले नेपाली साझेदारसँग अन्याय गर्छ, आर्थिक व्यवहारमा अपारदर्शिता राख्छ, वा चीनको प्रतिष्ठा कमजोर बनाउने गतिविधि गर्छ भने त्यसलाई “सानो स्थानीय समस्या” भनेर पन्छाउन मिल्दैन। साना अन्यायहरू नै समयसँगै ठूलो अविश्वासमा रूपान्तरण हुन्छन्।

यहाँ आरोप लगाउने उद्देश्य होइन। बरु चिनियाँ नेतृत्वले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने नेपालमा चीनको छवि केवल बेइजिङको नीति, उच्चस्तरीय भ्रमण वा ठूला परियोजनाले मात्र बन्दैन। त्यो छवि दैनिक व्यवहार, साना प्रतिबद्धता, स्थानीय साझेदारसँगको इमानदारी, नेपाली मित्रहरूलाई दिइने सम्मान, कार्यक्रमको छनोट, भ्रमण निम्तोको मापदण्ड, सहयोगको पारदर्शिता र समस्या आएपछि देखाइने उत्तरदायित्वबाट निर्माण हुन्छ। कहिलेकाहीँ ठूला कूटनीतिक वक्तव्यभन्दा एउटा सानो व्यवहारले जनस्तरको विश्वास बनाउँछ वा भत्काउँछ।

नेपालमा चीनको प्रतिनिधित्व गर्ने पदाधिकारीहरू, परियोजना संयन्त्र, सांस्कृतिक संस्थाहरू, व्यवसायिक सम्पर्क सञ्जाल र सूचनात्मक संरचनाको नियमित मूल्याङ्कन आवश्यक देखिन्छ। कागजी प्रतिवेदनमा सबै कुरा सफल देखिन सक्छ। भ्रमण सम्पन्न भयो, कार्यक्रम भयो, भेटघाट भयो, फोटो सार्वजनिक भयो, सहयोग घोषणा भयो, यी सबै देखिने उपलब्धि हुन्। तर वास्तविक प्रश्न हो : के नेपाली समाजमा चीनप्रतिको विश्वास बढ्यो? के चीनका वास्तविक मित्रहरू बलिया भए? के चीनविरोधी प्रचार कमजोर भयो? के जनस्तरमा चीनलाई नजिकको, भरपर्दो र सम्मानजनक साझेदारका रूपमा बुझ्ने वातावरण बन्यो? यदि जवाफ अस्पष्ट छ भने समीक्षा अनिवार्य छ।

नेपाल–चीन सम्बन्धमा विश्वासको संकट बाह्य शक्तिको कारणले मात्र बढ्दैन। कहिलेकाहीँ मित्रको गलत छनोट, कमजोर सूचना प्रणाली, स्थानीय मनोविज्ञानको गलत बुझाइ, सीमित समूहमा निर्भरता, पारदर्शिताको अभाव र कार्यान्वयन तहको अहंकारले पनि संकट जन्माउँछ। नेपालमा चीनप्रति सद्भाव राख्ने वर्गलाई बलियो बनाउनु चीनको हितविरुद्ध होइन; चीनको दीर्घकालीन रणनीतिक हितको आधार हो। तर त्यो सम्बन्ध पैसाबाट होइन, सम्मान, विश्वास, निरन्तरता र पारदर्शिताबाट निर्माण हुनुपर्छ।

चीनले नेपाललाई केवल सरकारमार्फत मात्र हेर्नु हुँदैन। नेपालमा सरकार परिवर्तनशील छ, दलहरू अस्थिर छन्, नीतिगत निरन्तरता कमजोर छ र बाह्य प्रभाव गहिरो छ। यस्तो अवस्थामा जनस्तरको मित्रता, बौद्धिक वर्ग, सञ्चार क्षेत्र, युवा नेतृत्व, सांस्कृतिक संस्था, सीमावर्ती समाज, उद्यमी समुदाय र दीर्घकालीन सद्भाव राख्ने स्वतन्त्र व्यक्तित्वहरूसँग विश्वासिलो सम्बन्ध निर्माण गर्नु आवश्यक छ। यही नै स्थायी सम्बन्धको आधार हो।

नेपालमा चीनका राजदूत जतिसुकै क्षमतावान, परिपक्व र सक्रिय भए पनि यदि उनलाई घेर्ने स्थानीय सञ्जाल कमजोर, अवसरवादी वा गलत सूचना दिने खालको छ भने अपेक्षित नतिजा आउँदैन। राजदूतको सफलता केवल उनको व्यक्तिगत क्षमतामा निर्भर हुँदैन; उनलाई सहयोग गर्ने प्रणाली, सूचना दिने संयन्त्र, सम्पर्क बनाउने टोली र नीति कार्यान्वयन गर्ने संरचनाको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले चीनले नेपालस्थित आफ्नो सम्पूर्ण कूटनीतिक, सांस्कृतिक, परियोजनागत र जनसम्पर्क संरचनाको गहिरो आन्तरिक समीक्षा गर्नुपर्ने समय आएको छ।

यसको अर्थ कर्मचारी परिवर्तन मात्र होइन; दृष्टिकोण परिवर्तन हो। सम्बन्धलाई कार्यक्रममुखी होइन, परिणाममुखी बनाउने। फोटो कूटनीतिभन्दा विश्वास कूटनीति बलियो बनाउने। अवसरवादी पहुँचभन्दा दीर्घकालीन मित्रताको मूल्य बुझ्ने। सहयोगलाई प्रचार होइन, प्रभावकारी परिणामसँग जोड्ने। नेपाली समाजलाई “सहयोग पाएपछि सबै कुरा स्वीकार गर्छ” भन्ने सतही बुझाइबाट बाहिर निस्केर नेपाली स्वाभिमान, संवेदनशीलता र ऐतिहासिक चेतनालाई सम्मान गर्ने।

चीन आज विश्व राजनीतिमा एउटा ठूलो शक्ति हो। तर ठूलो शक्ति हुनुको अर्थ केवल आर्थिक क्षमता, सैन्य शक्ति वा पूर्वाधार लगानी होइन। ठूलो शक्ति हुनुको अर्थ आफ्नो मित्रहरूलाई चिन्नु, साना देशहरूको आत्मसम्मान बुझ्नु, सम्बन्धमा इमानदारी कायम राख्नु र स्थानीय तहका कमजोरीहरूलाई समयमै सुधार गर्नु पनि हो। नेपाल चीनको छिमेकी मात्र होइन; हिमालयपार साझेदारीको संवेदनशील प्रवेशद्वार हो। नेपालमा चीनप्रतिको विश्वास कमजोर हुनु केवल द्विपक्षीय सम्बन्धको समस्या होइन, चीनको दक्षिण एसियाली छविका लागि पनि गम्भीर संकेत हो।

त्यसैले आज आवश्यकता टकरावको होइन, सुधारको हो। आलोचनाको होइन, आत्मसमीक्षाको हो। आरोपको होइन, नीतिगत पुनर्संरचनाको हो। नेपालका वास्तविक मित्रहरूले चीनलाई सचेत गराउनु चीनविरोधी कार्य होइन; बरु चीनप्रतिको गहिरो सद्भावको अभिव्यक्ति हो। मित्रले मौन बस्दैन। मित्रले समयमै चेतावनी दिन्छ, ताकि सम्बन्ध बिग्रिनुअघि सुधारको बाटो खुलोस्।

चीनले नेपालमा आफ्नो सम्पूर्ण जनसम्पर्क, परियोजना व्यवस्थापन, आर्थिक व्यवहार, कार्यक्रम छनोट, भ्रमण निम्तो प्रणाली, सहयोग वितरण, सांस्कृतिक सम्पर्क र स्थानीय साझेदार छनोट प्रक्रियाको स्वतन्त्र र गहिरो मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। यसका लागि केवल आन्तरिक प्रतिवेदन पर्याप्त हुँदैन। नेपालका दीर्घकालीन मित्रहरू, स्वतन्त्र बौद्धिकहरू, सञ्चार क्षेत्रका विश्वसनीय व्यक्तिहरू, परियोजना प्रभावित समुदाय, स्थानीय साझेदार र सामाजिक संस्थाहरूबाट गोप्य तथा खुला प्रतिक्रिया संकलन गर्नुपर्छ।

चीनले नेपालमा एउटा स्पष्ट सन्देश दिन आवश्यक छ—चीन मित्रहरूलाई प्रयोग गरेर छाड्ने शक्ति होइन; मित्रताको सम्मान गर्ने सभ्य शक्ति हो। चीन सहयोग घोषणा गरेर मात्र होइन, सहयोगको परिणामप्रति पनि जिम्मेवार छ। चीन परियोजना सुरु गरेर मात्र होइन, त्यसको समय, गुणस्तर र जनविश्वासप्रति पनि संवेदनशील छ। चीन व्यक्तिलाई निम्तो दिएर मात्र होइन, वास्तविक मित्रताको योगदानलाई दीर्घकालीन रूपमा कदर गर्ने देश हो।

नेपाल–चीन सम्बन्ध सुधारको वास्तविक सुरुवात यहीँबाट हुन सक्छ। ठूला सम्झौता, उच्चस्तरीय भ्रमण र औपचारिक वक्तव्यसँगै साना तर महत्वपूर्ण सुधार आवश्यक छन्। परियोजनाको पारदर्शी समीक्षा, गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र, वास्तविक मित्रहरूको पहिचान र सम्मान, अनियमित व्यवहार गर्ने प्रतिनिधिमाथि छानबिन, भुक्तानी र सम्झौतामा स्पष्टता, र स्थानीय जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद। यदि चीनले यी विषयलाई समयमै सम्बोधन गर्‍यो भने नेपालमा चीनप्रतिको विश्वास फेरि बलियो बन्न सक्छ। यदि उपेक्षा गरियो भने ठूलो सहयोगका बाबजुद जनस्तरमा दूरी बढ्दै जाने जोखिम रहन्छ।

नेपाल–चीन सम्बन्धको भविष्य अझै उज्यालो छ। दुवै देशबीच ऐतिहासिक विश्वास, भौगोलिक निकटता, आर्थिक सम्भावना, सांस्कृतिक सम्बन्ध र रणनीतिक महत्त्वका पर्याप्त आधार छन्। तर यी आधारहरूलाई परिणाममा बदल्न चीनले नेपालमा आफ्नो कार्यशैलीलाई अझ पारदर्शी, सम्मानजनक, जनमुखी र यथार्थपरक बनाउनुपर्छ। सहयोगको रकमभन्दा विश्वासको मूल्य ठूलो हुन्छ। औपचारिक भाषाभन्दा व्यवहारको प्रभाव गहिरो हुन्छ। र कूटनीतिक मित्रताभन्दा जनस्तरको आत्मीयता दीर्घकालीन हुन्छ।

नेपालमा चीनका मित्रहरू अझै छन्, तर उनीहरूलाई केवल भाषणमा होइन, व्यवहारमा पनि मित्रका रूपमा मान्यता दिनुपर्छ। चीनले नेपालमा आफ्नो मित्रता बचाउन होइन, अझ बलियो बनाउन अब गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्छ। नेपालले चीनलाई शंकाको आँखाले होइन, सम्मान र विश्वासको आँखाले हेर्न चाहन्छ। तर त्यो विश्वास टिकाउन चीनले पनि आफ्ना प्रतिनिधि, सम्पर्क सञ्जाल, सहयोग प्रणाली र स्थानीय व्यवहारलाई आफ्नो उच्च घोषित नीतिसँग मेल खाने बनाउनैपर्छ।

नेपाल–चीन सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा लैजान आज सबैभन्दा आवश्यक कुरा यही हो—नीति र व्यवहारबीचको दूरी घटाउने, वास्तविक मित्रहरूलाई सम्मान गर्ने, अवसरवादलाई नियन्त्रण गर्ने, परियोजनालाई परिणाममुखी बनाउने, र विश्वासलाई कूटनीतिक नाराबाट जीवन्त व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।