छिमेकी सन्तुलन र विकास साझेदारीको नयाँ अवसर

# प्रेम सागर पौडेल

परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालको प्रस्तावित चीन भ्रमण नेपालका लागि केवल नियमित कूटनीतिक कार्यक्रम मात्र होइन, बदलिँदो क्षेत्रीय भू–राजनीतिक परिवेशमा सन्तुलित छिमेकी सम्बन्ध, आत्मविश्वासपूर्ण परराष्ट्र नीति र विकास साझेदारीलाई नयाँ दिशामा अघि बढाउने महत्वपूर्ण अवसर हो।

नेपाल दुई विशाल छिमेकी दक्षिणमा भारत र उत्तरमा चीनबीच अवस्थित संवेदनशील भूराजनीतिक मुलुक हो। यो भौगोलिक अवस्थिति नेपालका लागि चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि हो। तर त्यसलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न प्रतिक्रियात्मक होइन, पूर्वसक्रिय, सन्तुलित र राष्ट्रिय हित केन्द्रित कूटनीति आवश्यक हुन्छ। परराष्ट्रमन्त्री खनालको चीन भ्रमणलाई यही व्यापक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ।

नेपाल–चीन सम्बन्धको आधार ऐतिहासिक मैत्री, पञ्चशील, असंलग्नता, अहस्तक्षेप, पारस्परिक सम्मान र सार्वभौमिक समानतामा टिकेको छ। चीनले नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमिकता र विकास आकांक्षाप्रति समर्थन व्यक्त गर्दै आएको छ भने नेपालले पनि ‘एक चीन नीति’ प्रति आफ्नो प्रतिबद्धता दोहोर्याउँदै आएको छ। यही आपसी विश्वास दुई देशबीचको दीर्घकालीन मित्रताको बलियो जग हो।

तर आजको आवश्यकता इतिहासको स्मरणमा सीमित रहनु मात्र होइन। नेपाललाई अब कार्यान्वयनमुखी, परिणाममुखी र समयसीमासहितको साझेदारी चाहिएको छ। सीमा नाका सञ्चालन, व्यापार सहजीकरण, पूर्वाधार विकास, ऊर्जा, पर्यटन, प्रविधि, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य र जनस्तरीय आदानप्रदानमा ठोस प्रगति हुन सके नेपाल–चीन सम्बन्ध अझ व्यावहारिक र प्रभावकारी बन्न सक्छ।

नेपालले लामो समयदेखि उत्तर–दक्षिण कनेक्टिभिटी, सीमा पूर्वाधार, सडक, रेल, विद्युत् प्रसारण लाइन, डिजिटल सम्पर्क र वैकल्पिक व्यापारिक मार्गको आवश्यकता महसुस गर्दै आएको छ। चीनसँगको सहकार्यले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने नयाँ सम्भावना दिन सक्छ। स्थलरुद्ध मुलुकबाट स्थल–सम्पर्कयुक्त मुलुक बन्ने नेपालको आकांक्षामा उत्तरी सम्पर्क सञ्जालको विशेष महत्व छ।

तर विकास साझेदारीसँगै सतर्कता पनि आवश्यक हुन्छ। नेपालले कुनै पनि परियोजना अघि बढाउँदा ऋण व्यवस्थापन, वित्तीय दिगोपन, वातावरणीय प्रभाव, स्थानीय आवश्यकता, राष्ट्रिय प्राथमिकता र दीर्घकालीन लाभलाई स्पष्ट रूपमा मूल्यांकन गर्नुपर्छ। कूटनीति भावनाले होइन, गणना, रणनीति र राष्ट्रिय हितको स्पष्ट दृष्टिले चल्नुपर्छ। सहयोग स्वीकार्नु महत्वपूर्ण हो, तर त्यसलाई नेपालको आवश्यकता र क्षमतासँग जोडेर कार्यान्वयन गर्नु अझ महत्वपूर्ण हो।

नेपाल–चीन सम्बन्धको अर्को महत्वपूर्ण आयाम जनस्तरीय मैत्री हो। हिमाल, बौद्ध सम्पदा, लुम्बिनी, सांस्कृतिक सम्बन्ध, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, प्राविधिक तालिम र सीमा क्षेत्रका जनजीवनले दुई देशबीच भावनात्मक र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछन्। राज्य–राज्यबीचको सम्बन्ध दीर्घकालीन हुन जनता–जनताबीच विश्वास, सम्मान र निकटता बढ्नुपर्छ। यसै सन्दर्भमा पर्यटन, विद्यार्थी आदानप्रदान, सांस्कृतिक कार्यक्रम र स्थानीय तहसम्म पुग्ने सहयोग सम्बन्धको वास्तविक गहिराइ मापन गर्ने आधार बन्न सक्छन्।

परराष्ट्रमन्त्री खनालको चीन भ्रमणलाई नेपालले छिमेकी सन्तुलनको दृष्टिले पनि महत्व दिनुपर्छ। भारतसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउँदै चीनसँगको सम्बन्धलाई समान महत्व दिनु कुनै कूटनीतिक चलखेल होइन, नेपालको भूराजनीतिक आवश्यकता हो। एउटा छिमेकीलाई अर्को छिमेकीविरुद्ध प्रयोग गर्ने सोच हानिकारक र अप्रासङ्गिक छ। नेपालको परिपक्वता भनेको दुवै छिमेकीसँग विश्वास, सम्मान र व्यावहारिक सहकार्यका आधारमा सम्बन्ध अघि बढाउनु हो।

आज विश्व बहुध्रुवीयतातर्फ अघि बढिरहेको छ। एशिया आर्थिक, प्राविधिक र रणनीतिक रूपमा विश्वको केन्द्र बन्ने क्रममा छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो भूगोललाई कमजोरीका रूपमा होइन, सम्पर्क, सहकार्य र सन्तुलनको पुलका रूपमा प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ। चीनसँगको सम्बन्धले नेपाललाई उत्तरी आर्थिक, पूर्वाधार, प्राविधिक र सांस्कृतिक सम्भावनासँग जोड्न सक्छ भने सन्तुलित कूटनीतिले नेपाललाई क्षेत्रीय संवादको विश्वसनीय साझेदारका रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।

नेपालको परराष्ट्र नीतिको मुख्य चुनौती आन्तरिक अस्थिरता, नीति निरन्तरताको अभाव, परियोजना छनोटमा अस्पष्टता, कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती र राष्ट्रिय सहमतिको कमी हुन्। चीनसँग भएका समझदारी, पूर्वाधार परियोजना, व्यापार सहजीकरण र सीमा व्यवस्थापनसम्बन्धी विषयमा सरकार, प्रतिपक्ष, प्रशासन, विज्ञ समुदाय र सञ्चार क्षेत्रबीच न्यूनतम साझा दृष्टिकोण आवश्यक छ। राष्ट्रिय हितका विषयमा आन्तरिक अस्पष्टता रह्यो भने बाह्य सम्बन्धमा विश्वसनीयता कमजोर हुन्छ।

यस भ्रमणले नेपालका तर्फबाट चार स्पष्ट सन्देश दिन सक्नुपर्छ। पहिलो, नेपाल स्वतन्त्र, सन्तुलित र आत्मविश्वासपूर्ण परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्न सक्षम छ। दोस्रो, नेपाल चीनसँगको सम्बन्धलाई विश्वास, विकास र पारस्परिक लाभका आधारमा अझ बलियो बनाउन चाहन्छ। तेस्रो, नेपाल कुनै पनि शक्ति प्रतिस्पर्धाको मैदान होइन, शान्ति, सम्पर्क र साझा विकासको साझेदार हो। चौथो, चीनसँगका परियोजना नेपालको राष्ट्रिय आवश्यकता, आर्थिक क्षमता र दीर्घकालीन हितअनुसार अघि बढाइनेछन्।

चीनका लागि पनि नेपाल केवल छिमेकी मुलुक मात्र होइन, दक्षिण एशियातर्फको मैत्रीपूर्ण साझेदार हो। नेपालको स्थिरता, समृद्धि र पूर्वाधार विकास क्षेत्रीय शान्ति, हिमालयन सम्पर्क र जनस्तरीय सम्बन्धसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। चीनले नेपालको विकास आकांक्षालाई सम्मान गर्दै अनुदान, लगानी, प्रविधि, सीप विकास, बजार पहुँच र पूर्वाधार निर्माणमा थप व्यावहारिक सहयोग गर्न सक्छ। नेपालले पनि विश्वासयोग्य साझेदारका रूपमा नीति स्पष्टता, परियोजना प्राथमिकता र कार्यान्वयन क्षमतामा सुधार देखाउनुपर्छ।

परराष्ट्रमन्त्री खनालको चीन भ्रमणबाट ठूला घोषणाभन्दा बढी स्पष्ट प्राथमिकता, विश्वास निर्माण, कार्यान्वयनयोग्य सहमति र दीर्घकालीन समझदारी अपेक्षित छन्। नेपालले भावनात्मक कूटनीतिलाई पछाडि छाडेर व्यावहारिक परिणाम प्रस्तुत गर्नुपर्छ। मित्रताको अर्थ केवल सद्भाव होइन; त्यसलाई विकास, सम्पर्क, व्यापार, प्रविधि र जनस्तरीय लाभमा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै सफल कूटनीति हो।

अन्ततः नेपाल–चीन मित्रता इतिहासको विरासत मात्र होइन, भविष्यको सम्भावना पनि हो। यो सम्बन्ध आपसी सम्मान, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, विकास साझेदारी र जनस्तरीय सद्भावमा आधारित रहँदा दुवै देशका लागि हितकर हुन्छ। परराष्ट्रमन्त्री खनालको भ्रमणले यही सकारात्मक सन्देश दिन सके नेपालका लागि छिमेकी कूटनीतिमा नयाँ आत्मविश्वास, विकास साझेदारीमा नयाँ गति र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा परिपक्व उपस्थिति निर्माण गर्ने अवसर बन्न सक्छ।

नेपालले राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखी दुवै छिमेकीसँग सन्तुलित, विश्वसनीय र सम्मानजनक सम्बन्ध अगाडि बढाउन सके यही कूटनीति भविष्यको स्थिरता, समृद्धि र राष्ट्रिय आत्मसम्मानको आधार बन्नेछ।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।