खुनमिङ एक्सपो: दक्षिण एसियाली व्यापारको नयाँ केन्द्रविन्दुमा नेपालको रणनीतिक उपस्थिति

# प्रेम सागर पौडेल

चीनको युन्नान प्रान्तीय राजधानी खुनमिङमा सुरु भएको १०औँ चीन–दक्षिण एसिया एक्सपो एउटा व्यापारिक प्रदर्शनी मात्र नभई चीन र दक्षिण एसियाबीचको आर्थिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक र जनस्तरीय सहकार्यलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने क्षेत्रीय मञ्च हो। दियान्ची अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन तथा प्रदर्शनी केन्द्रमा आयोजित यो एक्सपो आगामी मङ्गलबारसम्म सञ्चालन हुनेछ। करिब एक लाख ३० हजार वर्गमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको विशाल प्रदर्शनीस्थलमा विभिन्न देश तथा क्षेत्रका स्टल, उत्पादन, प्रविधि, नवप्रवर्तन र व्यापारिक सम्भावना प्रस्तुत गरिएका छन्। यस वर्ष ६६ देश तथा क्षेत्रका प्रतिनिधि, व्यवसायी, लगानीकर्ता र पाहुनाको सहभागिता छ। दक्षिण एसियाका आठ देशका ५६० कम्पनी प्रदर्शनीमा सामेल भएका छन् भने विश्वभरबाट एक हजार ३०० भन्दा बढी व्यावसायिक खरिदकर्ता उपस्थित छन्। आयोजकका अनुसार जर्मनी, ब्राजिल, इजिप्टलगायत ३६ देशका प्रतिनिधि पहिलोपटक एक्सपोमा सहभागी भएका छन्। फर्च्युन ग्लोबल ५०० सूचीमा रहेका तथा विभिन्न उद्योग क्षेत्रका ११२ अग्रणी कम्पनी र संस्थाको सहभागिताले यस एक्सपोलाई क्षेत्रीय मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक संवादको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ।

प्रदर्शनीमा दक्षिण एसियाली देशका उत्पादन, प्रविधि, पर्यटन, संस्कृति र व्यापारिक सम्भावनालाई विशेष प्राथमिकता दिइएको छ, जसमा अत्याधुनिक प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र रोबोटिक्स पनि समावेश छन्। करिब तीन अर्ब जनसंख्या रहेको यो क्षेत्रबीच आर्थिक सहकार्य विस्तारको अवसरलाई एक्सपोले मूर्त रूप दिएको छ। उद्घाटन समारोहमा सयौँ स्वदेशी तथा विदेशी पाहुनाको उपस्थिति थियो। नेपालको तर्फबाट राष्ट्रिय सभाकी उपाध्यक्ष लीलाकुमारी भण्डारीले समारोहलाई सम्बोधन गर्नुभयो। जुन नेपालको उच्चस्तरीय सहभागिताको स्पष्ट सङ्केत हो। नेपाली सञ्चारकर्मीको सहभागिताले पनि यस एक्सपोको रणनीतिक महत्वलाई नेपालभित्र व्यापक रूपमा उजागर गर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। नेपालको उपस्थिति केवल औपचारिक सहभागिता मात्र नभई कूटनीति, व्यापार, संस्कृति र राष्ट्रिय ब्रान्ड प्रवर्द्धनको सङ्गम हो। दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहकारी सङ्गठन (सार्क) राजनीतिक रूपमा सुस्ताएको देखिए पनि क्षेत्रीय व्यापार, लगानी र उत्पादन सञ्जाल नयाँ ढङ्गले अघि बढिरहेका छन्, र यसै परिवेशमा खुनमिङ एक्सपो चीन र दक्षिण एसियाबीचको व्यावहारिक सहकार्यको सक्रिय मञ्च बनेको छ।

नेपालले यस एक्सपोमा १२२ स्टल र ४५ वर्गमिटरको राष्ट्रिय छवि क्षेत्र राखेको छ, जुन दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमध्ये भारत र पाकिस्तानपछि तेस्रो ठूलो उपस्थिति हो। यसले नेपाल अवलोकनकर्ता मात्र नभई सक्रिय व्यापारिक साझेदार बन्न चाहेको स्पष्ट सङ्केत गर्छ। प्रदर्शनीमा नेपालले परम्परागत पस्मिना र ऊनी उत्पादन मात्र नभई फेल्ट उत्पादन, शिल्प, सिङ्गिङ बाउल, प्राकृतिक रेजिन हस्तकला र अन्य मौलिक वस्तु पनि प्रस्तुत गरेको छ। यी उत्पादनले युरोप, जापान र अमेरिकामा पहिले नै पहिचान पाइसकेका छन्, र अब तिनलाई चिनियाँ बजारमा ‘नेपाल ब्रान्ड’का रूपमा प्रवेश गराउने सम्भावना खुल्दै छ। चीनको विशाल बजारमा ‘काश्मिरी पस्मिना’को नाममा भारतीय, पाकिस्तानी र अन्य नक्कली वा मिश्रित उत्पादन बिक्री भइरहेको सन्दर्भमा नेपालले भौगोलिक सङ्केत (जीआई) ट्यागिङ प्रणालीमार्फत आफ्नो उत्पादनलाई प्रामाणिकता दिन खोज्नु दूरदर्शी कदम हो। जसले चिनियाँ उपभोक्तामाझ नेपाली उत्पादनलाई विश्वसनीय, मौलिक र उच्च मूल्ययुक्त वस्तुका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउनेछ। आजको उपभोक्ता बजारमा उत्पादनको मूल्य पदार्थमा मात्र नभई त्यसको कथा, मौलिकता, नैतिकता र पहिचानमा पनि निर्भर हुन्छ, र यही दृष्टिले नेपाली उत्पादन विशेष छन्।

नेपालको रणनीतिक स्थितिलाई लामो समयसम्म सुरक्षा, पारवहन र भूराजनीतिक सन्तुलनको चश्माबाट मात्र हेरिन्थ्यो। तर अब नेपालले आफूलाई दुई ठूला अर्थतन्त्र भारत र चीनबीचको सम्भावनायुक्त उत्पादन, सेवा र सांस्कृतिक पुलका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ। अमेरिका–चीन तनाव, भारत–चीन सीमा विवाद र पश्चिमी बजारको अनिश्चितताका कारण चीनले आफ्नो आपूर्ति शृङ्खला विविधीकरण गर्न खोजिरहेको छ, र यस्तो अवस्थामा नेपाल चीनका लागि भरपर्दो, मैत्रीपूर्ण र विशिष्ट पहिचान भएको आपूर्तिकर्ता बन्न सक्छ। चीनले नेपाललाई दिएको ड्युटी–फ्री, कोटा–फ्री सुविधा नेपालको लागि ठूलो प्रतिस्पर्धात्मक लाभ हो। दक्षिण एसियाका धेरै मुलुकले चिनियाँ बजारमा प्रवेश गर्दा भन्सार र व्यापारिक अवरोध सामना गर्नुपर्ने अवस्थामा नेपाली उत्पादनले तुलनात्मक रूपमा सहज प्रवेश पाउँछ। तर यो सुविधालाई वास्तविक निर्यात सफलतामा रूपान्तरण गर्न नेपालले उत्पादन क्षमता, गुणस्तर, ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ, डिजिटल बिक्री र निर्यात व्यवस्थापनमा गम्भीर सुधार गर्नुपर्छ।

यसका लागि नेपालले अब चार स्पष्ट रणनीति अघि सार्नुपर्छ। पहिलो, उत्पादन शृङ्खलाको संस्थागत विकास – नेपाल सरकार र निजी क्षेत्रले हस्तकला उद्योगलाई क्लस्टरमा संगठित गर्दै एकीकृत निर्यात केन्द्र, साझा गुणस्तर प्रयोगशाला, सामूहिक प्याकेजिङ, डिजाइन विकास र राष्ट्रिय ब्रान्डिङमार्फत साना उत्पादकलाई पनि ठूलो अर्डर धान्न सक्षम बनाउनुपर्छ। दोस्रो, नेपाल–चीन स्थानीय मुद्रा भुक्तानी प्रणाली – अहिले डलरमार्फत गर्नुपर्ने कारोबारलाई नेपाली रुपैयाँ र चिनियाँ युआनमा प्रत्यक्ष भुक्तानी संयन्त्रले विनिमय दरको जोखिम घटाउने र साना तथा मझौला निर्यातकर्तालाई राहत पुग्नेछ। तेस्रो, ‘फेयर ट्रेड एन्ड नेपाल’को ब्रान्ड निर्माण – चिनियाँ मध्यम वर्ग दिगो, जैविक, नैतिक र कथा बोकेको उत्पादनप्रति आकर्षित हुँदै गएको अवस्थामा नेपालले ‘हिमाली शुद्धता, परम्परा, हस्तकला र सामाजिक न्याय’को उत्पादन स्रोतका रूपमा आफूलाई प्रस्तुत गर्नुपर्छ। जसमा फेयर ट्रेड प्रमाणीकरण, महिला उद्यम, स्थानीय समुदाय, वातावरणमैत्री उत्पादन र सांस्कृतिक मौलिकता विशेष आधार हुन्। चौथो, नेपाललाई क्षेत्रीय लजिस्टिक र मूल्य–अभिवृद्धि केन्द्रको विकास – चीनबाट आवश्यक कच्चा पदार्थ वा प्रविधि प्रयोग गरी नेपालमा मूल्य अभिवृद्धि गरेर पुनः चिनियाँ वा तेस्रो मुलुकमा निर्यात गर्ने मोडलले नेपाललाई केवल निर्यातकर्ता मात्र नभई क्षेत्रीय उत्पादन र सांस्कृतिक मूल्य–अभिवृद्धिको केन्द्र बनाउनेछ।

क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धाको तुलनामा भारतसँग ठूलो उत्पादन क्षमता, सस्तो श्रम र व्यापक बजार पहुँच छ। तर चीन–भारत सम्बन्धको तनाव र प्रामाणिकताको प्रश्नले त्यहाँ चुनौती सिर्जना गरेको छ। पाकिस्तानसँग चीन–पाकिस्तान आर्थिक करिडोरको भौतिक सहजता र परम्परागत उत्पादनको पहिचान छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड विश्वसनीयतामा चुनौती छ। बङ्गलादेश उच्च मात्राको उत्पादन र जुट उद्योगमा बलियो छ, तर उसको उत्पादन श्रेणी नेपालसँग फरक छ। नेपालसँग भने जीआई ट्यागको सम्भावना, चीनको ड्युटी–फ्री, कोटा–फ्री सुविधा, प्रिमियम ब्रान्डिङको आधार, सांस्कृतिक मौलिकता र उच्चस्तरीय सरकारी उपस्थिति छ। चुनौती उत्पादन क्षमता र डिजिटल पहुँचमा छ भने अवसर गुणस्तर, मौलिकता र विश्वसनीयतामा छ। यसले स्पष्ट गर्छ – नेपालले ठूलो परिमाणमा होइन, उच्च मूल्य, प्रामाणिकता र विशिष्ट पहिचानमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। नेपालको सफलता सस्तो सामान बेच्नुमा नभई सीमित तर उच्च मूल्यका मौलिक उत्पादनलाई विश्वसनीय ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्नुमा छ।

रणनीति उत्साहजनक भए पनि यथार्थ चुनौतीरहित छैन। नेपालका अधिकांश हस्तकला उद्योग साना र मझौला आकारका छन्। जबकि चिनियाँ बजारको माग परिमाण, निरन्तर आपूर्ति, गुणस्तर एकरूपता र समयमै वितरणमा आधारित हुन्छ। एउटा ठूलो चिनियाँ कम्पनीले कन्टेनरका आधारमा समान गुणस्तरका उत्पादन माग गर्दा नेपालले तत्काल धान्न सक्ने औद्योगिक क्षमता अझै विकसित हुन सकेको छैन। नेपाल अहिले पनि धेरै हदसम्म प्रदर्शनी–केन्द्रित व्यापारमा सीमित छ। तर चिनियाँ बजारको वास्तविक प्रवेशद्वार डिजिटल प्लेटफर्म हो। Tmall, JD.com, Douyin, WeChat Mini Program जस्ता प्लेटफर्ममा बलियो उपस्थिति नबनाई ठूलो चिनियाँ उपभोक्ता वर्गसम्म पुग्न कठिन हुन्छ। नेपाली उत्पादन राम्रो हुनु पर्याप्त छैन। त्यसको डिजिटल कथा, चिनियाँ भाषामा ब्रान्ड प्रस्तुति, उपभोक्ता विश्वास, प्रभावकारी भुक्तानी प्रणाली र बिक्रीपछिको सेवा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। यी चुनौती समाधानका लागि नेपालले साना उत्पादकलाई संगठित गर्ने, साझा उत्पादन मापदण्ड बनाउने, डिजिटल पूर्वाधार विकास गर्ने र निर्यातका लागि सामूहिक संरचना तयार गर्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्छ। साथै, चिनियाँ बजारका लागि छुट्टै निर्यात रणनीति, भन्सार प्रक्रियामा सहजता र गुणस्तर प्रमाणीकरणको तीव्रता बढाउन आवश्यक छ।

खुनमिङ एक्सपोको यो संस्करण नेपालका लागि ऐतिहासिक अवसर हो। राष्ट्रिय सभाकी उपाध्यक्षको उपस्थिति, नेपाली सञ्चारकर्मीको सक्रियता र १२२ स्टलको व्यापारिक प्रस्तावले नेपालले यसलाई कूटनीति, व्यापार र सांस्कृतिक पहिचानको साझा मञ्चका रूपमा उपयोग गर्न खोजेको देखाउँछ। नेपाली सिङ्गिङ बाउल, पस्मिना, फेल्ट शिल्प, प्राकृतिक हस्तकला र मौलिक उत्पादनले चिनियाँ उपभोक्ताको बदलिँदो रुचिलाई सम्बोधन गर्न सक्छन्। किनभने आजको उपभोक्ता केवल वस्तु मात्र होइन, कथा, विश्वास, दिगोपन र सांस्कृतिक अर्थ पनि खोज्छ। तर सफलता स्वतः आउँदैन। यसको लागि उत्पादन क्षमता विस्तार, डिजिटल बजारमा बलियो उपस्थिति, चिनियाँ भाषामा ब्रान्ड कथा, गुणस्तरको एकरूपता र निर्यात प्रक्रियाको सरलीकरण आवश्यक छ।

नेपालले आफूलाई ‘प्रिमियम–बट–फेयर ट्रेड’ ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्न सके चिनियाँ बजारमा दीर्घकालीन स्थान बन्न सक्छ। साना अर्थतन्त्रले ठूला बजारलाई आकारमा परिवर्तन गर्न सक्दैनन्, तर ठूला बजारको धारणा परिवर्तन गर्न सक्छन्। नेपालले अहिले त्यही गर्न खोजिरहेको छ। खुनमिङ एक्सपो मार्फत नेपालले चीनको विशाल बजारलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन सक्छ – नेपाली हस्तकला केवल उत्पादन होइन, संस्कार हो; केवल व्यापार होइन, इतिहास, परिश्रम, मौलिकता र हिमाली आत्माको अभिव्यक्ति हो। यदि यो रणनीति सफल भयो भने नेपाल दक्षिण एसियाकै ‘नैतिक ब्रान्ड’ र प्रिमियम हस्तकला अर्थतन्त्रको केन्द्र बन्न सक्छ। खुनमिङ एक्सपोले देखाएको बाटो स्पष्ट छ – सानो अर्थतन्त्र भए पनि स्पष्ट पहिचान, प्रामाणिक उत्पादन, सन्तुलित कूटनीति र रणनीतिक व्यापार दृष्टिले नेपाल ठूलो बजारमा अर्थपूर्ण उपस्थिति बनाउन सक्छ। यही नै यस एक्सपोमा नेपालको रणनीतिक उपस्थितिको वास्तविक सफलता हो।

लेखक: प्रेम सागर पौडेल नेपालका वरिष्ठ पत्रकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विश्लेषक हुनुहुन्छ। उहाँले नेपाल-चीन सम्बन्ध, हिमालय क्षेत्रको भू-राजनीति, र एसियाली सुरक्षा मुद्दाहरूमा गहन अध्ययन गर्नुभएको छ।