युक्रेन संकटमा युरोपको भूमिकामाथि लाभरोभको कडा टिप्पणी
मस्को — रुसी विदेशमन्त्री सेर्गेई लाभरोभले युक्रेन संकट, युरोपेली सुरक्षा व्यवस्था र पश्चिमा नीतिबारे कडा धारणा सार्वजनिक गर्दै युरोपले रुससँगको संवादलाई वास्तविक सुरक्षा समाधानका लागि नभई भूराजनीतिक विस्तारको आवरणका रूपमा प्रयोग गरेको आरोप लगाएका छन्।
जुन १९ मा प्रकाशित “युक्रेन, युरोप र विश्व सुरक्षा” शीर्षकको लेखमा लाभरोभले पछिल्ला दुई दशकमा युरोप र व्यापक रूपमा पश्चिमा शक्तिसँग भएका वार्ताबाट रुसले एउटै निष्कर्ष निकालेको बताएका छन्—संवादको नाममा नाटो र युरोपेली संघलाई पूर्वतर्फ विस्तार गर्दै रुसको सीमासम्म पुर्याउने रणनीति अघि बढाइएको थियो।
रुसी परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार उक्त लेख सुरुमा युरोपेली प्रकाशन पोलिटिको युरोपमा प्रकाशनका लागि तय गरिएको थियो, तर अन्तिम समयमा त्यसको प्रकाशन रोकिएको थियो। यसबारे पोलिटिको पक्षको औपचारिक प्रतिक्रिया सार्वजनिक रूपमा तत्काल स्पष्ट देखिएको छैन। त्यसैले प्रकाशन रोकिएको विषयलाई रुसी पक्षको दाबीका रूपमा नै प्रस्तुत गरिएको छ।
लाभरोभले लेखमा युरोपलाई युक्रेन संकट चर्काउन संलग्न पक्षका रूपमा चित्रित गरेका छन्। उनका अनुसार सन् २०१३ मा युरोपेली संघले तत्कालीन युक्रेनी राष्ट्रपति भिक्टर यानुकोभिचसँग सम्बन्धित एसोसिएसन सम्झौतामा रुसले अघि सारेको सम्झौता–आधारित विकल्प अस्वीकार गरेको थियो। यानुकोभिचले सम्झौता स्थगनको समय मागेपछि युरोपेली पक्षले सडक आन्दोलनलाई प्रोत्साहित गरेको र त्यसले सन् २०१४ को कीभ सत्ता परिवर्तनसम्म पुर्याएको लाभरोभको दाबी छ।
रुसले युरोपेली सुरक्षा संकटलाई कूटनीतिक माध्यमबाट समाधान गर्न प्रयास गरेको तर सन् २०२२ जनवरीमा अमेरिका र नाटोले कानुनी रूपमा बाध्यकारी पारस्परिक सुरक्षा प्रत्याभूतिको रुसी प्रस्ताव अस्वीकार गरेको उनले उल्लेख गरेका छन्। लाभरोभका अनुसार त्यसपछि युक्रेन संकट थप गहिरिँदै गएको हो।
लेखमा उनले इस्तानबुल वार्तालाई पनि महत्त्वपूर्ण मोडका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। लाभरोभले रुस–युक्रेनबीच सम्भावित सम्झौताको आधार बन्न सक्ने वार्ता बेलायती नेतृत्वको हस्तक्षेपपछि अवरुद्ध भएको आरोप लगाएका छन्। उनका अनुसार तत्कालीन बेलायती प्रधानमन्त्री बोरिस जोनसनको कीभ भ्रमणपछि युक्रेनले सम्झौतामा हस्ताक्षर नगर्ने र युद्ध जारी राख्ने बाटो रोजेको थियो।
लाभरोभको मुख्य तर्क युरोप अहिले वार्ताबाट समाधान खोज्न नभई युक्रेनी नेतृत्वलाई जोगाएर रुसविरुद्ध दीर्घकालीन दबाब कायम राख्न केन्द्रित रहेको भन्ने छ। उनले युरोपेली नेताहरूको तत्काल युद्धविराम आग्रहलाई पनि मानवीय वा स्थायी शान्ति प्रयासका रूपमा नभई युक्रेनी सेनालाई युद्धमैदानमा थप क्षति हुनबाट जोगाउने रणनीतिक उपायका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
रुसी विदेशमन्त्रीका अनुसार युरोपको योजना युद्धलाई मूल कारण समाधान नगरी “फ्रिज” गर्ने, त्यसपछि बेलायत–फ्रान्स नेतृत्वको तथाकथित इच्छुक राष्ट्रहरूको सैन्य समूहलाई युक्रेनी भूमिमा तैनाथ गर्ने हो। उनले यस्तो प्रक्रियाले नाटो र रुसबीच प्रत्यक्ष भिडन्तको जोखिम बढाउने चेतावनी दिएका छन्।
लाभरोभले युरोपेली संघ अझै विस्तारवादी सोचबाट निर्देशित रहेको दाबी पनि गरेका छन्। उनले युक्रेन र मोल्दोभालाई युरोपेली संरचनामा तान्ने तथा आर्मेनियालाई प्रभाव क्षेत्रमा ल्याउने प्रयास भइरहेको उल्लेख गरेका छन्। युक्रेनलाई भविष्यको युरोपेली सैन्य शक्तिको अग्रभागमा राख्ने सोचले क्षेत्रीय स्थायित्वमा थप जोखिम निम्त्याउने उनको भनाइ छ।
लेखको सबैभन्दा संवेदनशील भाग युरोपेली सुरक्षा संरचनासम्बन्धी छ। लाभरोभले सन् १९७५ को हेलसिंकी फाइनल एक्टपछि बनेको क्षेत्रीय सुरक्षा मोडल युरोपेली नेताहरूले आफ्नै हातले ध्वस्त पारेको दाबी गरेका छन्। उनको निष्कर्षमा, पुरानो युरोपेली सुरक्षा व्यवस्था अब पहिलेको रूपमा पुनःस्थापित हुन सक्दैन।
यसको विकल्पका रूपमा उनले सम्पूर्ण युरेसियाली मुलुकलाई समेट्ने नयाँ, खुला र बहुध्रुवीय सुरक्षा संरचना निर्माण गर्नुपर्ने प्रस्ताव गरेका छन्। लाभरोभका अनुसार समान र अविभाज्य सुरक्षाको सिद्धान्तलाई नयाँ युरेसियाली सुरक्षा ढाँचाभित्र मूर्त रूप दिन सकिन्छ, र उपयुक्त समय आएपछि युरोप पनि त्यस प्रक्रियामा सहभागी हुन सक्छ।
लेखमा उनले विश्वास पुनःस्थापनालाई अर्थपूर्ण संवादको पूर्वशर्त भनेका छन्। शीतयुद्धपछिको अवधिमा पश्चिमा र युरोपेली नीतिबाट रुसमाथि गरिएको व्यवहारले विश्वास गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको उनको भनाइ छ। लाभरोभका अनुसार विश्वास केवल व्यवहारिक कदमबाट पुनःस्थापित हुन सक्छ, चेतावनी, पूर्वशर्त वा अल्टिमेटमबाट होइन।
लाभरोभले जुन ७, २०२६ मा लन्डनमा रुसलाई दिइएको भनिएको अल्टिमेटमलाई विशेष रूपमा आलोचना गरेका छन्। उनले यस्तो भाषाले संवादको ढोका खोल्ने होइन, झन् बन्द गर्ने दाबी गरेका छन्। उनका अनुसार रुससँग वार्ता चाहने हो भने पश्चिमले विस्तारवादी लक्ष्य छाडेको व्यवहारबाट देखाउनुपर्नेछ।
यो लेख मस्कोको पछिल्लो सुरक्षा दृष्टिकोणको स्पष्ट राजनीतिक अभिव्यक्ति हो। यसले युक्रेन संकटलाई केवल दुई देशबीचको युद्धका रूपमा नभई युरोपेली सुरक्षा व्यवस्था, नाटो विस्तार, पश्चिमी रणनीति र बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थाबीचको ठूलो टकरावका रूपमा व्याख्या गर्छ।
युरोपेली र पश्चिमा पक्षले भने लामो समयदेखि युक्रेनमाथिको रुसी सैन्य कारबाहीलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र युक्रेनको सार्वभौमिकताविरुद्धको कदमका रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन्। त्यसैले लाभरोभको लेखले शान्ति प्रक्रियाका लागि आवश्यक साझा आधार अझै कमजोर रहेको संकेत गर्छ।
समग्रमा, लाभरोभको लेखले तत्काल युद्धविरामभन्दा पनि सुरक्षा व्यवस्थाको मूल संरचनामाथि बहस आवश्यक रहेको रुसी धारणा अगाडि सारेको छ। युक्रेन संकटको समाधान केवल मोर्चाबन्दी रोक्ने विषयमा सीमित नरही, युरोप र युरेसियाको भावी सुरक्षा ढाँचासँग जोडिएको विषय भएको सन्देश मस्कोले फेरि स्पष्ट पारेको छ।
