नेकपाभित्र फेरि चुलियाे शक्ति संघर्ष, भाैतारिदैं माकुने
काठमाडौँ । पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ र माधवकुमार नेपाल नेतृत्वका वाम घटकबीचको एकता भएको धेरै समय नबित्दै नवगठित नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीभित्र नेतृत्व, विचारधारा र जिम्मेवारी बाँडफाँडलाई लिएर गम्भीर विवाद सतहमा आएको छ। वरिष्ठ नेता झलनाथ खनालले पार्टी संयोजक प्रचण्डलाई पठाएको ३६ बुँदे असन्तुष्टि पत्र सार्वजनिक भएपछि नेकपाभित्रको अन्तरविरोध पुनः खुला राजनीतिक बहसमा प्रवेश गरेको हो।
माओवादी केन्द्र, एकीकृत समाजवादी सहितका वाम घटकबीच एकताको सहमति हुँदा प्रचण्डलाई संयोजक र माधवकुमार नेपाललाई सहसंयोजक बनाउने समझदारी गरिएको थियो। नयाँ पार्टीले पाँचकुने तारा चुनाव चिह्न राखेर निर्वाचन आयोगबाट दल दर्ताको प्रमाणपत्र समेत लिएको छ। एकता घोषणाले एमाले बाहेकका वाम शक्तिलाई एउटै राजनीतिक धारमा ल्याउने प्रयास देखाएको थियो। तर, केही महिनाभित्रै पार्टीभित्र नेतृत्वको शैली, वैचारिक दिशा र संगठनात्मक व्यवस्थापनमा असन्तुष्टि बढेको देखिएको छ।
खनालको ३६ बुँदे पत्रले यही असन्तुष्टिलाई औपचारिक रूपमा बाहिर ल्याएको हो। पत्रमा उनले वर्तमान नेतृत्वबाट पार्टी निर्माण, वैचारिक स्पष्टता र संगठनात्मक पुनर्गठन सम्भव नदेखिएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरेका छन्। उनले प्रचण्ड र माधवकुमार नेपालले नेतृत्वबाट मार्गप्रशस्त गर्नुपर्ने धारणा राखेका छन्। खनालको मुख्य प्रश्न पार्टीको नेतृत्व मात्र होइन, पार्टीको वैचारिक चरित्र र दिशा पनि हो।
खनालले अन्तरिम विधान र राजनीतिक दस्तावेजलाई वैचारिक रूपमा अस्पष्ट भएको आरोप लगाएका छन्। उनको बुझाइमा नयाँ पार्टीले वैज्ञानिक समाजवादको स्पष्ट दिशामा जानुपर्नेमा विभिन्न धारका विचार मिसाएर अस्पष्ट र दिशाहीन दस्तावेज बनाएको छ। यसले पार्टीलाई क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट शक्तिका रूपमा अघि बढाउनेभन्दा संसदीय यथास्थितिवादतर्फ लैजाने जोखिम रहेको उनको दाबी छ।
विवादको अर्को केन्द्र जिम्मेवारी बाँडफाँड हो। सार्वजनिक विवरण अनुसार खनालले आफूलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विभागको जिम्मेवारी दिन नचाहेको र यसमा माधवकुमार नेपालको भूमिका रहेको आरोप लगाएका छन्। उनले पार्टीभित्र गुटगत लबिइङ, पूर्वाग्रह र व्यक्तिगत स्वार्थ हाबी भएको दाबी गरेका छन्। यो आरोप पुष्टि वा खण्डन गर्ने आधिकारिक निर्णय सार्वजनिक नभए पनि यसले नेकपाभित्र पूर्वएकीकृत समाजवादी धारकै शीर्ष नेताबीच अविश्वास गहिरिएको देखाउँछ।
माधवकुमार नेपालविरुद्ध भ्रष्टाचार मुद्दा विचाराधीन रहेको विषय पनि खनालको असन्तुष्टिको महत्त्वपूर्ण पाटो बनेको छ। खनाल पक्षको तर्कमा गम्भीर आरोप खेपिरहेका व्यक्तिलाई पार्टीको उच्च नेतृत्वमा राख्दा संगठनको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ। नेपालले भने यसअघि आफूविरुद्धको मुद्दालाई राजनीतिक प्रतिशोधका रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन्। अदालतबाट अन्तिम फैसला नभएसम्म कानुनी रूपमा उनी दोषी प्रमाणित भएका छैनन्, तर मुद्दाको राजनीतिक असर पार्टीभित्र स्पष्ट देखिएको छ।
यसबीच पार्टी संयोजक प्रचण्डले खनालको गतिविधिप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै पार्टी नेतृत्व कमजोर पार्ने र निराशा फैलाउने प्रवृत्ति देखिएको टिप्पणी गरेका छन्। उनले विवादको समाधान आगामी महाधिवेशन मार्फत खोजिने संकेत दिएका छन्। प्रचण्डको प्रतिक्रिया हेर्दा नेतृत्व पक्ष तत्काल खनालको मागअनुसार नेतृत्व परिवर्तन वा जिम्मेवारी पुनर्विचार गर्न तयार देखिँदैन।
माधवकुमार नेपालले साना वाम दलहरूसँग छुट्टै ध्रुवीकरणको प्रयास गरेर प्रचण्डबाट अलग हुने तयारी गरिरहेका छन्। केही दिनअघि माधवकुमार नेपालले राधाकृष्ण मैनालीकाे घरमा पुगेर झण्डै दुई घण्टा लामो वार्ता गरेका थिए। पूर्वमन्त्री तथा पुराना वामपन्थी नेता राधाकृष्ण मैनालीले माधवकुमार नेपालकाे प्रस्तावलाई अस्विकार गरेपछि नेपाल रन्थनिदै त्यहाँबाट निस्किएका थिए। त्यसपछि सीपी मैनाली लगायतका पुराना वामपन्थी नेताहरूसँग पछिल्लो भेटघाट गरी नयाँ समीकरण बनाउने प्रयासमा लागिरहेको बताइन्छ।
माधवकुमार नेपालले विगतदेखि नै विचार मिल्ने वाम शक्तिहरूसँग एकता र अन्य शक्तिसँग सहकार्य गर्न सकिने सार्वजनिक धारणा राख्दै आएका छन्। त्यसैले वाम ध्रुवीकरण उनको राजनीतिक भाष्यको हिस्सा हो। तर, अहिलेको प्रश्न त्यो ध्रुवीकरण प्रचण्ड नेतृत्वको नेकपाभित्रै मजबुत बनाउने दिशामा जान्छ कि पुनः नयाँ विभाजनको आधार बन्छ भन्ने हो।
नेकपाको वर्तमान संकट तीन तहमा देखिन्छ। पहिलो, नेतृत्वको वैधानिकता र नैतिकतामाथि प्रश्न उठेको छ। दोस्रो, वैचारिक दिशा स्पष्ट नभएको आरोप बलियो हुँदै गएको छ। तेस्रो, विभागीय जिम्मेवारी र संगठनात्मक शक्ति बाँडफाँडमा अविश्वास बढेको छ। यी तीनै समस्या समाधान नगरी पार्टीले एकता महाधिवेशनसम्म सहज रूपमा पुग्ने सम्भावना कमजोर हुन सक्छ।
यो विवाद केवल झलनाथ खनाल, माधवकुमार नेपाल र प्रचण्डबीचको व्यक्तिगत टकराव मात्र होइन। यसले नेपालको वाम राजनीतिमा बारम्बार देखिने एकता, अविश्वास, विभाजन र पुनःएकताको चक्रलाई फेरि उजागर गरेको छ। एकताले संगठनात्मक आकार बढाए पनि विचार, नेतृत्व र सत्ता-सन्तुलनमा स्पष्टता नआए पार्टीभित्रको असन्तुष्टि छिट्टै सतहमा आउने नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुरानै प्रवृत्ति यस घटनाले पुनः पुष्टि गरेको छ।
अब नेकपाका लागि मुख्य चुनौती खनालको असन्तुष्टिलाई अनुशासनको विषय बनाएर दबाउने कि वैचारिक र संगठनात्मक बहसको विषय बनाएर समाधान खोज्ने भन्ने हो। यदि नेतृत्वले असन्तुष्टिलाई केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा वा गुटगत गतिविधिका रूपमा मात्र हेर्यो भने पार्टीभित्र थप ध्रुवीकरण हुन सक्छ। तर, यदि यसलाई एकता प्रक्रियाका कमजोरी सच्याउने अवसरका रूपमा लिइयो भने आगामी महाधिवेशन पार्टी पुनर्गठनको निर्णायक मोड बन्न सक्छ।
