सुरक्षाकर्मी कि घरेलु सहयोगी? भिभिआइपी संस्कृतिको सानो झोला, ठूलो प्रश्न

सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको एक तस्बिरले फेरि नेपाली राज्य–संस्कृतिको पुरानो रोग सतहमा ल्याइदिएको छ। तस्बिरमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको पारिवारिक यात्रासँग जोडेर सादा पोशाकमा देखिएकी महिला सुरक्षाकर्मीले झोला बोकेको दृश्य देखाइएको छ। तस्बिर मात्रका आधारमा झोला कसको हो, ती व्यक्ति औपचारिक रूपमा कुन जिम्मेवारीमा खटिएकी हुन्, वा त्यो सामान किन र कसरी बोकिएको हो भन्ने अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न सावधानी आवश्यक छ। तर यदि सार्वजनिक दाबी सही हो भने यो एउटा साधारण झोलाको प्रसंग मात्र होइन, राज्यको सुरक्षा प्रणाली, भिभिआइपी संस्कार, सार्वजनिक पदको मर्यादा र सुरक्षाकर्मीको पेशागत सम्मानसँग जोडिएको गम्भीर प्रश्न हो।

अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा अभ्यासमा सुरक्षाकर्मीको मूल जिम्मेवारी ‘सुविधा व्यवस्थापन’ होइन, ‘जोखिम व्यवस्थापन’ हो। अमेरिकी सिक्रेट सर्भिसको औपचारिक परिचयमै राष्ट्रपतिदेखि उपराष्ट्रपति, उनीहरूका परिवार, विदेशी राष्ट्रप्रमुख र राष्ट्रिय महत्वका कार्यक्रमहरूको सुरक्षा उसको प्रमुख जिम्मेवारी भएको उल्लेख छ। यसको अर्थ भिभिआइपीको परिवार पनि सुरक्षा घेराभित्र पर्न सक्छ, तर सुरक्षाकर्मीलाई परिवारको निजी सेवकमा रूपान्तरण गर्ने अधिकार कसैलाई हुँदैन।

अष्ट्रेलियाली संघीय प्रहरीको ‘क्लोज पर्सनल प्रोटेक्सन’ भूमिकासम्बन्धी विवरणमा त्यस्ता अधिकारीहरूले उच्च पदस्थ व्यक्तित्व, कूटनीतिज्ञ, भ्रमणरत विशिष्ट व्यक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा संरक्षित व्यक्तिहरूको सुरक्षा गर्दै वास्तविक समयमा खतरा र जोखिमको मूल्यांकन गर्नुपर्ने उल्लेख छ। यही हो सुरक्षाकर्मीको पेशागत सार। उनीहरूको आँखा वरपरको जोखिममा, कान सञ्चारमा, हात प्रतिक्रिया–तयारीमा र ध्यान सुरक्षात्मक घेरामा हुनुपर्छ। निजी ब्याग, बच्चाको सामान, कपडा, लत्ताकपडा वा अन्य पारिवारिक सामग्री बोक्ने काम सुरक्षाकर्मीको सुरक्षा भूमिकासँग मेल खाँदैन।

संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति सुरक्षा तालिम सामग्रीमा व्यक्तिगत सुरक्षा अधिकारीलाई संरक्षित व्यक्तिसँग रहने ‘अन्तिम रक्षा–रेखा’का रूपमा वर्णन गरिएको छ। त्यही सामग्रीले सुरक्षा टोलीका सदस्यहरूको आफ्नो–आफ्नो जिम्मेवारी क्षेत्र, दृश्य तथा मौखिक सम्पर्क, खतरा देखिएमा ढाकछोप र सुरक्षित निकासीको भूमिका स्पष्ट गर्छ। यस्तो भूमिकामा रहेको व्यक्तिको हात निजी झोलाले व्यस्त हुनु सुरक्षा दृष्टिले सामान्य त्रुटि होइन। यो प्रतिक्रिया समय घटाउने, ध्यान विभाजित गर्ने र आकस्मिक अवस्थामा सुरक्षात्मक अनुशासन बिगार्ने जोखिम हो।

नेपालमा पनि विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षालाई औपचारिक रूपमा नियमन गर्ने अभ्यास छ। गृह मन्त्रालयले ‘विशिष्ट व्यक्तिहरूको सुरक्षा व्यवस्थापन कार्यविधि, २०७७’ जारी भएको उल्लेख गर्दै सुरक्षालाई प्रभावकारी, व्यवस्थित र परिणाममुखी बनाउनुपर्ने कुरा सार्वजनिक गरेको छ। बागमती प्रदेशको सुरक्षाकर्मी पोशाकसम्बन्धी कार्यविधिमा पनि ‘प्रोटेक्टिभ सर्भिस अफिसर’ अर्थात विशिष्ट व्यक्तिको सुरक्षामा खटिने सुरक्षाकर्मीको पोशाक, मर्यादा र सुरक्षा व्यवस्थालाई प्रभावकारी बनाउने उद्देश्य उल्लेख छ। यसले नेपालमै पनि सुरक्षाकर्मीको भूमिका ‘व्यक्तिगत सहयोगी’ होइन, ‘संरक्षण अधिकारी’ हो भन्ने स्पष्ट पार्छ।

त्यसैले प्रश्न सिधा छ : भिभिआइपी परिवारको निजी सामान कसले बोक्ने? यसको उत्तर पनि सिधा छ : सचिवालय, निजी सहायक, प्रोटोकल टोली, यात्रा व्यवस्थापन इकाइ वा छुट्टै लगेज व्यवस्थापकले। सुरक्षाकर्मीले होइन। प्रधानमन्त्री वा कुनै पनि विशिष्ट व्यक्तिको परिवारसँग बच्चा छ भने डाइपर, कपडा, औषधि, आवश्यक सामग्री र यात्रासम्बन्धी सामान हुनु स्वाभाविक हो। तर त्यसको व्यवस्थापन सुरक्षा टोलीको जिम्मा लगाउनु भिभिआइपी यात्राको पेशागत कमजोरी हो। राज्यले उपलब्ध गराएको सुरक्षाकर्मी राज्यको सुरक्षा सम्पत्ति हो, पारिवारिक सुविधाको निजी श्रमशक्ति होइन।

यस घटनाको सबैभन्दा गलत पक्ष भनेको सुरक्षाकर्मीलाई दोषी बनाउने प्रवृत्ति हो। मैदानमा खटिएको सुरक्षाकर्मीले धेरैपटक आदेश, संकेत, दबाब वा परिस्थितिअनुसार काम गर्नुपर्ने हुन्छ। यदि ती महिला सुरक्षाकर्मी साँच्चै ड्युटीमा थिइन् भने मूल प्रश्न उनीमाथि होइन, उनलाई त्यस्तो अवस्थामा पुर्‍याउने नेतृत्व, सचिवालय, सुरक्षा कमान्ड र भिभिआइपी संस्कारमाथि उठ्नुपर्छ। सुरक्षाकर्मीको पेशागत मर्यादा जोगाउने जिम्मेवारी पनि राज्यकै हो।

मिडिया र सामाजिक सञ्जालले यस विषयमा प्रश्न उठाउनु स्वाभाविक मात्र होइन, आवश्यक पनि हो। तर बहसको केन्द्र पत्नी, बच्चा वा व्यक्तिगत जीवन होइन। केन्द्र हुनुपर्ने विषय हो : सार्वजनिक पदको मर्यादा, सुरक्षाकर्मीको पेशागत भूमिका, राज्य स्रोतको प्रयोग र भिभिआइपी आचरण। आलोचना व्यक्तिकेन्द्रित अपमानमा झर्‍यो भने विषय कमजोर हुन्छ। तर आलोचना संस्थागत अनुशासन र सार्वजनिक जवाफदेहितामा केन्द्रित भयो भने यो सानो तस्बिरले ठूलो सुधारको बाटो खोल्न सक्छ।

नेपालमा भिभिआइपी संस्कृति धेरै समयदेखि रोगग्रस्त छ। कतै सवारीका नाममा सडक ठप्प पारिन्छ, कतै सुरक्षाका नाममा सर्वसाधारण अपमानित हुन्छन्, कतै पदाधिकारीको निजी सुविधा राज्य संयन्त्रले बोक्छ। २०७९ सालमा पनि विशिष्ट व्यक्तिहरूको सवारीका क्रममा नागरिक, बिरामी र संवेदनशील संस्थामा असहजता नहुने गरी सुरक्षा कार्यविधि परिमार्जन गर्ने सरकारी प्रक्रिया अघि बढेको थियो। यसको अर्थ समस्या नयाँ होइन, तर नयाँ नेतृत्वबाट पुरानो प्रवृत्ति दोहोरियो भने जनताको अपेक्षा झन छिटो भत्किन्छ।

प्रधानमन्त्री वा कुनै पनि उच्च पदाधिकारीलाई सुरक्षा चाहिन्छ। परिवारको सुरक्षासमेत राज्यले गर्नुपर्छ। तर सुरक्षा र सेवकत्व फरक कुरा हुन्। सुरक्षाकर्मीको हातमा सञ्चार साधन, सुरक्षा उपकरण र आकस्मिक प्रतिक्रिया–तयारी हुनुपर्छ; निजी ब्याग होइन। आधुनिक सुरक्षा प्रोटोकलले यही भन्छ। लोकतान्त्रिक मर्यादाले पनि यही भन्छ। राज्य स्रोतको नैतिक प्रयोगले पनि यही भन्छ।

यस घटनाबाट प्रधानमन्त्रीको सचिवालय र सुरक्षा व्यवस्थापन टोलीले तुरुन्तै तीन कुरा स्पष्ट गर्नुपर्छ। पहिलो, तस्बिरमा देखिएको झोला कसको थियो र किन सुरक्षाकर्मीले बोकेको देखियो? दोस्रो, भिभिआइपी परिवारको निजी सामान व्यवस्थापनका लागि अलग प्रोटोकल किन थिएन? तेस्रो, भविष्यमा सुरक्षाकर्मीलाई निजी सहयोगीका रूपमा प्रयोग नगर्ने लिखित आन्तरिक निर्देशन जारी हुन्छ कि हुँदैन?

लोकतन्त्रमा उच्च पदमा बसेका व्यक्तिको जीवनशैली पनि सार्वजनिक सन्देश हो। जनताले नयाँ नेतृत्वबाट पुराना शासकीय बानीको पुनरावृत्ति होइन, सुधारको नमुना खोजेका हुन्छन्। एउटा झोला बोकेको दृश्य सानो देखिएला, तर त्यही झोलाले राज्यको मानसिकता देखाउँछ। सुरक्षाकर्मीलाई सुरक्षाकर्मी नै रहन दिइयो भने राज्य बलियो हुन्छ। सुरक्षाकर्मीलाई घरायसी सहयोगी बनाइयो भने सुरक्षा पनि कमजोर हुन्छ, मर्यादा पनि कमजोर हुन्छ, र जनविश्वास पनि कमजोर हुन्छ।