रास्वपाको पहिलो महाधिवेशन : नयाँ दलका लागि संगठनात्मक सिकाइ

काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको पहिलो महाधिवेशन केवल नेतृत्व चयनको कार्यक्रम मात्र रहेन, यसले पार्टीको आन्तरिक व्यवस्थापन, लोकतान्त्रिक अभ्यास, प्रतिनिधित्व, निर्णय प्रक्रिया र संगठनात्मक परिपक्वताबारे बहस पनि जन्माएको छ।

तीन दिनमा सकिने भनिएको महाधिवेशन छ दिनसम्म लम्बिँदा प्रतिनिधिहरूबीच मिश्रित प्रतिक्रिया देखियो। केही प्रतिनिधिले पहिलो अभ्यास भएकाले कमजोरी स्वाभाविक भएको बताए भने केहीले नयाँ दलबाट अपेक्षा गरिएको व्यवस्थित र फरक अभ्यास पर्याप्त रूपमा देखिन नसकेको टिप्पणी गरे।

महाधिवेशन सकिएपछि पार्टीभित्र र बाहिर उठेका प्रश्नहरूलाई चुनावी समर्थन वा विरोधका रूपमा भन्दा पनि संगठन निर्माणको प्रारम्भिक चरणमा देखिएका अनुभवका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ। विशेषगरी प्रतिनिधि व्यवस्थापन, मतदान प्रक्रिया, प्रतिवेदनमाथिको छलफल, पदाधिकारी चयन, नेतृत्वको भूमिका र जिम्मेवारी बाँडफाँडबारे पार्टीले आगामी दिनमा संस्थागत समीक्षा गर्नुपर्ने आवाज उठेको छ।

प्रतिनिधि व्यवस्थापन र प्रक्रिया

महाधिवेशन प्रतिनिधि छनोट र सूची व्यवस्थापनमा केही कमजोरी देखिएको प्रतिनिधिहरूको गुनासो छ। केही बोलाइएका प्रतिनिधिको नाम सूचीमा नभेटिनु र अनुपस्थित व्यक्तिको नाम सूचीमा देखिनुजस्ता विषयले प्रारम्भिक व्यवस्थापनमा सुधार आवश्यक रहेको संकेत गरेको छ।

कुनै पनि दलको महाधिवेशन प्रतिनिधि आधारित अभ्यास हो। त्यसैले प्रतिनिधिको पहिचान, उपस्थिति, मतदान अधिकार र प्रक्रियागत स्पष्टता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पहिलो महाधिवेशन भएकाले यस्ता विषयलाई अनुभवका रूपमा लिएर आगामी अधिवेशनहरूमा थप व्यवस्थित प्रणाली अपनाउनुपर्ने सुझाव प्रतिनिधिहरूबाट आएको छ।

व्यवस्थापनमा देखिएको असहजता

महाधिवेशन लामो समयसम्म चलेपछि प्रतिनिधिहरूको बसाइ, खानपान र अन्य व्यवस्थापनमा असहजता देखिएको बताइएको छ। कतिपय प्रतिनिधिले आर्थिक र समयगत कारणले अन्तिम चरणसम्म बस्न नसकेको बताएका छन्।

केन्द्रीय सदस्यको मतदानमा उल्लेख्य सहभागिता देखिए पनि पदाधिकारी निर्वाचनमा मत कम खस्नु यही असहजतासँग पनि जोडेर व्याख्या गरिएको छ। लामो कार्यक्रम, स्पष्ट समयतालिकाको अभाव र प्रतिनिधिहरूको व्यावहारिक कठिनाइले सहभागितामा असर पारेको देखिन्छ।

यसबाट भविष्यका लागि एउटा स्पष्ट सन्देश आएको छ—महाधिवेशन केवल राजनीतिक कार्यक्रम होइन, यो ठूलो व्यवस्थापकीय अभ्यास पनि हो। प्रतिनिधिहरूको सुविधा, समय, सूचना र प्रक्रियालाई समान रूपमा ध्यान दिन नसक्दा लोकतान्त्रिक अभ्यासमै प्रश्न उठ्न सक्छ।

मतदान प्रणालीबारे उठेका जिज्ञासा

महाधिवेशनमा प्रयोग गरिएको इलेक्ट्रोनिक मतदान प्रणालीबारे पनि प्रतिनिधिहरूले केही जिज्ञासा र असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्। उम्मेदवारको नाम क्रम, प्रारम्भिक नतिजा सार्वजनिक गर्ने तरिका र केही विवरणमा देखिएको अस्पष्टताले मतदान प्रक्रियाप्रति प्रश्न उठाएको हो।

इलेक्ट्रोनिक प्रणाली आफैँमा समस्या हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुअघि त्यसको प्राविधिक तयारी, परीक्षण, मतदाता शिक्षा र नतिजा सार्वजनिक गर्ने विधिबारे समीक्षा आवश्यक देखिन्छ। नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्दा पारदर्शिता र विश्वसनीयता दुवै पक्ष समान रूपमा बलियो हुनुपर्छ।

प्रतिनिधिहरूले उठाएको अर्को विषय ‘नो भोट’को व्यवस्था हो। लोकतान्त्रिक अभ्यासमा मतदातालाई विकल्प दिने विषय भविष्यमा पार्टीभित्र छलफलको विषय बन्न सक्ने देखिन्छ।

प्रतिवेदनमाथिको छलफल

महाधिवेशनमा प्रस्तुत प्रतिवेदनहरू पारित गर्ने क्रममा पर्याप्त समूहगत छलफल हुन नसकेको गुनासो पनि आएको छ। नीति, सिद्धान्त, नेतृत्व र आगामी कार्यदिशा महाधिवेशनका मूल विषय हुन्। ती विषयमा प्रतिनिधिले खुलेर धारणा राख्न पाउनु आन्तरिक लोकतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

प्रतिवेदन पारित गर्ने प्रक्रिया छिटो सम्पन्न गर्नु व्यवस्थापनका दृष्टिले सहज हुन सक्छ, तर पर्याप्त बहस नहुँदा प्रतिनिधिहरूमा स्वामित्वबोध कमजोर हुन सक्छ। यसैले आगामी दिनमा प्रतिवेदनहरू पहिले नै प्रतिनिधिसमक्ष पठाउने, लिखित सुझाव लिने र बन्दसत्रमा व्यवस्थित छलफल गराउने अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ।

नेतृत्व शैली र आन्तरिक समीकरण

महाधिवेशनका क्रममा नेतृत्वको भूमिकाबारे पनि प्रतिनिधिहरूबीच चर्चा भएको छ। पार्टीमा औपचारिक रूपमा गुटगत राजनीति छैन भन्ने भनाइ आए पनि पदाधिकारी चयनका क्रममा विभिन्न समूहगत समर्थन र असन्तुष्टि देखिएको टिप्पणी केही नेताहरूले गरेका छन्।

कुनै पनि दलमा आन्तरिक समीकरण हुनु असामान्य होइन। तर नयाँ राजनीतिक संस्कारको दाबी गर्ने दलका लागि प्रक्रिया, पारदर्शिता र समान अवसरको अनुभूति बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेतृत्वले कसैलाई समर्थन गरेको वा नगरेको विषयभन्दा पनि सम्पूर्ण प्रतिनिधिले स्वतन्त्र रूपमा निर्णय गर्न पाउने वातावरण बन्यो कि बनेन भन्ने प्रश्न मुख्य हो।

वरिष्ठ नेतृत्वको भूमिकामा संयम, तटस्थता र संवाद क्षमता आवश्यक हुन्छ। यसपटकको अनुभवले नेतृत्व शैलीबारे पार्टीभित्र थप आत्मसमीक्षा आवश्यक रहेको देखाएको छ।

सरकार र पार्टी जिम्मेवारीको सन्तुलन

महाधिवेशन लामो समयसम्म चल्दा सरकार र संसद्का नियमित काममा समेत प्रभाव परेको टिप्पणी आएको छ। सरकारमा रहेका नेताहरू र पार्टी जिम्मेवारी सम्हाल्ने व्यक्तिहरूको समय व्यवस्थापन भविष्यमा थप संवेदनशील विषय बन्न सक्छ।

एक व्यक्ति एक जिम्मेवारीको अवधारणा पार्टीभित्र उठेको भए पनि व्यवहारमा केही नेताहरूले सरकार र पार्टी दुवैमा जिम्मेवारी पाएको देखिएको छ। यो विषय केवल व्यक्तिसँग जोडिएको प्रश्न होइन, संस्थागत कार्यविभाजनसँग सम्बन्धित प्रश्न हो।

सरकार चलाउने, संसद्मा काम गर्ने र पार्टी संगठन विस्तार गर्ने जिम्मेवारी फरक प्रकृतिका हुन्छन्। ती जिम्मेवारीबीच सन्तुलन मिलाउन नसकिए कामको प्रभावकारिता कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले पार्टीले जिम्मेवारी बाँडफाँड गर्दा समय, क्षमता, पदभार र प्राथमिकतालाई स्पष्ट मापदण्ड बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

कम मत सहभागिताको सन्देश

महाधिवेशनमा केन्द्रीय सदस्यको निर्वाचनमा बढी मत खसे पनि पदाधिकारी निर्वाचनमा कम मत खसेको तथ्यलाई सामान्य रूपमा मात्र लिन मिल्दैन। प्रतिनिधिहरू अन्तिम चरणसम्म बस्न नसक्नु, मतदान प्रक्रियाबारे असन्तुष्टि हुनु वा परिणामप्रति चासो घट्नु—यी सबै सम्भावित कारण हुन सक्छन्।

लोकतान्त्रिक अभ्यासमा मत हाल्ने अधिकार मात्र पर्याप्त हुँदैन, मत हाल्न सक्ने व्यावहारिक वातावरण पनि सुनिश्चित हुनुपर्छ। प्रतिनिधिहरूले समयमै सूचना पाए कि पाएनन्, मतदान स्थलमा सहज पहुँच थियो कि थिएन, कार्यक्रमको तालिका स्पष्ट थियो कि थिएन—यी सबै पक्ष समीक्षा गर्नुपर्ने देखिन्छ।

नयाँ दलका लागि पुरानो सिकाइ

पहिलो महाधिवेशनले रास्वपालाई केही महत्त्वपूर्ण पाठ दिएको छ। नयाँ दल हुनु आफैँमा पर्याप्त होइन; नयाँ शैली, नयाँ प्रक्रिया र नयाँ राजनीतिक संस्कार संस्थागत अभ्यासबाट मात्र स्थापित हुन्छ।

अरू दलभन्दा फरक देखिने दाबी गर्ने दलले आन्तरिक लोकतन्त्र, पारदर्शिता, समावेशिता र व्यवस्थापनमा अझ बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ। महाधिवेशनमा देखिएका कमजोरीलाई अस्वीकार गर्नुको साटो संस्थागत रूपमा स्वीकार गरी सुधारको योजना बनाउनु पार्टीका लागि उपयोगी हुनेछ।

प्रतिनिधिहरूले उठाएका प्रश्नहरूलाई असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति मात्र नभई सुधारका संकेतका रूपमा लिन सकिए रास्वपाको संगठनात्मक यात्राका लागि यो महाधिवेशन महत्त्वपूर्ण मोड बन्न सक्छ।

महाधिवेशन सम्पन्न हुनु उपलब्धि हो, तर महाधिवेशनपछि उठेका प्रश्नहरूको जवाफ दिनु अझ ठूलो जिम्मेवारी हो। नयाँ राजनीतिक अभ्यासको दाबी गर्ने दलका लागि अबको परीक्षा त्यही जवाफदेहितामा हुनेछ।