छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्ग सञ्चालनको २० वर्ष, हिमभूमिमा वैज्ञानिक निगरानीले सुरक्षित बनायो ‘आकाशे मार्ग’
बेइजिङ। छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्ग सञ्चालनमा आएको २० वर्ष पूरा हुँदै गर्दा पश्चिमी चीनको उच्च हिमाली भूभागमा खटिएका प्राविधिक र वैज्ञानिकहरू अझै पनि रेलमार्गको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न निरन्तर निगरानीमा छन्।
समुद्री सतहबाट करिब ४ हजार ७५० मिटर उचाइमा रहेको छिङहाइ–तिब्बत पठारको फङहुओसान क्षेत्रमा तीव्र हावा, अक्सिजनको कमी र माइनस ४० डिग्री सेल्सियससम्म झर्ने तापक्रम सामान्य चुनौती हुन्। यही कठिन वातावरणमा रेलमार्ग नजिकै रहेको सानो अवलोकन केन्द्रले जमेको माटो अर्थात् पर्माफ्रस्टको अवस्था निरन्तर अध्ययन गर्दै आएको छ।
बुधबार छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्ग सञ्चालनको २०औँ वार्षिकोत्सव हो। यो दिन फङहुओसान अवलोकन केन्द्रका लागि पनि विशेष महत्वको छ, किनभने ६५ वर्ष लामो वैज्ञानिक परम्परामा उक्त केन्द्रले पुस्तौँसम्मका प्राविधिकहरूको समर्पणमार्फत रेलमार्गको सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
हरेक बिहान प्राविधिकहरू बाक्लो सुरक्षात्मक पोशाक लगाएर उपकरण निरीक्षण, सेन्सर जाँच र पर्माफ्रस्टसम्बन्धी तथ्यांक संकलनमा निस्कन्छन्। वर्षा, हिमआँधी वा तीव्र हावाले उनीहरूको नियमित काम रोकेको छैन। प्राविधिक वाङ चिनरोङका अनुसार, “यो तथ्यांकले पर्माफ्रस्टमा भइरहेका वास्तविक परिवर्तन देखाउँछ। एक दिनको तथ्यांक छुट्नु भनेको वास्तविक अभिलेखको एउटा हिस्सा गुमाउनु हो।”
छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्ग निर्माणका क्रममा पर्माफ्रस्ट सबैभन्दा ठूलो प्राविधिक चुनौतीमध्ये एक थियो। रेलमार्गको कुल १ हजार ९५६ किलोमिटर लम्बाइमध्ये करिब ५५० किलोमिटर भाग निरन्तर पर्माफ्रस्ट क्षेत्रमा पर्छ। जाडोमा जमेको जमिन फुल्छ भने गर्मीमा पग्लिएर बस्छ। यसले रेलमार्गको आधारभूत संरचना माथि–तल गराउन सक्छ, जसले रेलको स्थिरता र सुरक्षामा असर पुर्याउन सक्छ।
फङहुओसान पर्वतको नाम त्यहाँको रातो ढुंगामा पाइने आइरन अक्साइडका कारण राखिएको हो। यो क्षेत्र पूरै मार्गको सबैभन्दा प्रतिनिधिमूलक र संवेदनशील पर्माफ्रस्ट भागमध्ये एक मानिन्छ। सन् १९६१ मा चाइना रेलवे इन्जिनियरिङ ग्रुपअन्तर्गतको नर्थवेस्ट रिसर्च इन्स्टिच्युटका अनुसन्धानकर्ताहरूले यहाँ पर्माफ्रस्ट अवलोकन केन्द्र स्थापना गरेका थिए।
निर्माणको सुरुवाती चरणमा अग्रज वैज्ञानिक र प्राविधिकहरूले पालमा बसेर, बरफिलो पानी पिएर र अत्यधिक चिसो सहेर पर्माफ्रस्ट अवलोकन तथा इन्जिनियरिङ परीक्षण गरेका थिए। चार पुस्ताको निरन्तर प्रयासबाट अहिलेसम्म झन्डै ४ करोड सेट अवलोकन तथ्यांक संकलन गरिएको छ। यही तथ्यांकका आधारमा विकसित प्रविधिले उच्च हिमाली पर्माफ्रस्ट क्षेत्रमा रेलमार्ग निर्माण सम्भव बनाएको हो।
तर फङहुओसानको कथा केवल वैज्ञानिक उपलब्धिको कथा होइन। यो व्यक्तिगत समर्पण र बलिदानको कथा पनि हो। अवलोकन केन्द्र नजिकै पूर्व प्रमुख वाङ झान्चीको समाधि छ। उनले आफ्नो जीवन पर्माफ्रस्ट अनुसन्धानमा समर्पित गरेका थिए। सन् १९८० मा रोगका कारण निधन हुनुअघि उनले रेलमार्ग हेर्न मिल्ने स्थानमा आफूलाई समाधिस्थ गर्न इच्छा व्यक्त गरेका थिए।
उनकी पत्नीले पछि आफ्ना छोरालाई पनि रेलमार्ग निर्माणमा पठाइन्। रेलमार्ग सञ्चालनमा आउनुअघि नै उनको पनि निधन भयो। परिवारको लामो समयको चाहना सन् २००६ जुलाई १ मा पूरा भयो, जब छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्ग पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आयो। अहिले दैनिक रूपमा गुड्ने हरेक रेलले उनीहरूको समर्पण र सपना अघि बढाइरहेको छ।
रेलमार्ग सञ्चालनमा आउनु वैज्ञानिकहरूका लागि अन्त्य होइन, नयाँ अनुसन्धान यात्राको सुरुवात थियो। जलवायु परिवर्तन र विश्व तापक्रम वृद्धिले पठारको पर्माफ्रस्टको अवस्था क्रमशः बदलिरहेको छ। यसले जमिन र रेलमार्गको आधारभूत संरचनाको स्थायित्वमा नयाँ चुनौती थपेको छ।
अहिले अवलोकन केन्द्रले कागज–कलममा आधारित पुरानो प्रणालीबाट स्मार्ट निगरानी प्रणालीमा फड्को मारेको छ। २०० भन्दा बढी सेन्सरमार्फत रेलमार्गका ५४४ किलोमिटर पर्माफ्रस्ट खण्डको निगरानी गरिन्छ। तर उपकरणले तथ्यांक देखाए पनि स्थलगत अवस्था बुझ्न मानवीय निरीक्षण अझै अपरिहार्य रहेको प्राविधिकहरू बताउँछन्।
अनुसन्धानकर्ता छङ चियाका अनुसार पर्माफ्रस्ट अनुसन्धानका लागि स्थलमै पुगेर हेर्नु आवश्यक हुन्छ। सन् २००९ मा स्नातकोत्तर पूरा गरेपछि उनी फङहुओसान केन्द्र र रेलमार्गका विभिन्न खण्डबीच निरन्तर आवतजावत गर्दै आएका छन्। उनका अनुसार स्थलमै पुगेपछि मात्र समस्या पहिचान र समाधान गर्न सकिन्छ।
फङहुओसानमा विकसित प्रविधि अब रेलमार्गमा मात्र सीमित छैन। तापीय पाइप, रेलमार्ग आधार चिस्याउने प्रणाली र पर्माफ्रस्ट स्थिर राख्ने प्रविधि चीनका अन्य उच्च हिमाली परियोजनासहित अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि उपयोगी बन्दै गएका छन्।
छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्गले पछिल्लो २० वर्षमा क्षेत्रीय विकासमा पनि ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। यस अवधिमा रेलमार्गले १० करोडभन्दा बढी यात्रु र ८२ करोड ४० लाख टन मालसामान ढुवानी गरेको छ। चीनको आधिकारिक विवरणअनुसार यो रेलमार्ग सन् २००६ जुलाई १ देखि पूर्ण सञ्चालनमा आएको थियो र सिनिङलाई ल्हासासँग जोड्दै सिजाङलाई रेलयुगमा प्रवेश गराएको थियो।
स्थानीय रेलकर्मी ल्हापा छिरिङका अनुसार यो रेलमार्ग केवल इन्जिनियरिङ चमत्कार मात्र होइन, स्थानीय समुदायका लागि जीवनरेखा पनि हो। यसले व्यापार, पर्यटन, रोजगारी, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र बजार पहुँच विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
विश्वकै उच्च रेलमार्गका रूपमा चिनिने छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्गले उच्च उचाइ, अक्सिजन अभाव, कमजोर पारिस्थितिकी र पर्माफ्रस्टजस्ता कठिन चुनौती पार गर्दै आधुनिक चीनको महत्वपूर्ण पूर्वाधार क्षमताको उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। फङहुओसान सुरुङ पनि यही रेलमार्गको भाग हो, जुन समुद्री सतहबाट ४ हजार ९०५ मिटर उचाइमा रहेको विश्वकै सबैभन्दा अग्लो रेल सुरुङ मानिन्छ।
छिङहाइ–सिजाङ रेलमार्ग सञ्चालनको दुई दशक पूरा हुँदा फङहुओसानका वैज्ञानिक र प्राविधिकहरू अझै पनि आफ्नो अवलोकन केन्द्रमा दृढतापूर्वक खटिएका छन्। उनीहरूको तथ्यांक, समर्पण र पुस्तौँदेखिको प्रयासले उच्च हिमाली जमिनमा सुरक्षित रेल सञ्चालन मात्र सम्भव बनाएको छैन, कठिन प्राकृतिक परिस्थितिमा मानव इच्छाशक्ति, विज्ञान र नवप्रवर्तनको शक्ति पनि प्रमाणित गरेको छ।
