दश वर्षमा फेरिएको नागार्जेः पर्यटन, पशुपालन र पर्यावरण संरक्षणबाट समृद्धितर्फ
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रस्थित शान्नानलाई प्रशासनिक क्षेत्रबाट शहरमा रूपान्तरण गरिएको एक दशकमा नागार्जे काउन्टीको आर्थिक तथा सामाजिक स्वरूपमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ।
सन् २०१६ देखि २०२६ सम्मको अवधिमा समुद्री सतहबाट औसत ४,५०० मिटरभन्दा बढी उचाइमा रहेको नागार्जेले कठिन भौगोलिक अवस्था, कमजोर माटो, सीमित यातायात सुविधा र परम्परागत निर्वाहमुखी अर्थतन्त्रबाट क्रमशः पर्यटन, आधुनिक पशुपालन, पर्यावरण संरक्षण र ग्रामीण उद्यममा आधारित विकासको बाटो समातेको छ।
याम्द्रोक युम्त्सो तालको किनारमा फैलिएको यस क्षेत्रमा स्थानीय पशुपालक, गाउँ फर्किएका युवा, आधारभूत तहका कर्मचारी र तिब्बत सहायता कार्यक्रमअन्तर्गत खटिएका जनशक्तिले स्थानीय स्रोतलाई आयआर्जनसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
दश वर्षअघि नागार्जेका अधिकांश बासिन्दाको जीवन वर्षा, चरन क्षेत्र र परम्परागत कृषि उत्पादनमा निर्भर थियो। खेतीयोग्य जमिन प्रशस्त भए पनि उत्पादन कम थियो भने परिवारको नगद आम्दानीका श्रोत सीमित थिए।
पछिल्ला वर्षमा स्थानीय पर्यावरण, उच्च हिमाली भूगोल, ताल, घाँसे मैदान र तिब्बती संस्कृतिलाई आधार बनाएर पर्यटन तथा विशिष्ट पशुपालन व्यवसाय विस्तार गरिएको छ। यसले परम्परागत कृषि र पशुपालनमा निर्भर परिवारलाई आफ्नै गाउँमा वैकल्पिक आम्दानी गर्ने अवसर दिएको छ।
याम्द्रोक ताल आसपासका गाउँले सबैभन्दा पहिले प्राकृतिक दृश्यलाई पर्यटन आयसँग जोड्न थालेका थिए। पर्यटकको चाप बढ्ने मौसममा बाइदी टाउनशिपको दामालुङ गाउँकी ७६ वर्षीया देचेन याङ्जोम आगन्तुकलाई तिब्बती चिया खुवाउँदै स्वागत गर्छिन्।
फुर्सदको समयमा उनी पर्यटकसँग छाम्पा खान्छिन् र तिब्बतबाहिरका नयाँ घटनाक्रम सुन्छिन्। उनका अनुसार विगतमा याम्द्रोक ताल आसपास आउने पर्यटकले अस्थायी पाल टाँगेर रात बिताउनुको विकल्प थिएन। अहिले दामालुङ गाउँ आसपासका घरबास तथा अतिथि गृहले मात्रै ५८ वटा पर्यटक बेड उपलब्ध गराउन थालेका छन्।
स्थानीय बासिन्दा केल्साङ नोर्बुका अनुसार अहिले गाउँमा चहलपहल हुने समय तिब्बती नयाँ वर्षमा मात्र सीमित छैन। पर्यटकीय मौसममा ताल देखिने स्थानमा खोलिएका घरबास र अतिथि गृहले सामान्य पशुपालक परिवारको आम्दानीसमेत बढाएका छन्।
दालुङ समुदायकी डोल्करको पारिवारिक जीवन पनि घरनजिकै निर्माण गरिएको ताल परिक्रमा मार्ग र ग्रामीण पर्यटनले परिवर्तन गरेको छ। दश वर्षअघि उनको परिवारसँग नियमित नगद आम्दानी थिएन। अहिले कृषि तथा ग्रामीण संस्कृतिमा आधारित घरबास व्यवसायबाट परिवारले वार्षिक ८० हजार युआनभन्दा बढी आम्दानी गरिरहेको छ।
पर्यटनसँगै पशुपालनलाई परम्परागत र छरिएको प्रणालीबाट व्यवस्थित तथा व्यावसायिक प्रणालीमा रूपान्तरण गरिएको छ।
ल्हुनपो शोल टाउनशिपको सोग गाउँमा पाइने सोग भेडा गुणस्तरीय मासु, उच्च हिमाली वातावरणमा अनुकूलन हुने क्षमता र स्थानीय आनुवंशिक विशेषताका लागि परिचित छ। यस प्रजातिले राष्ट्रिय भौगोलिक सङ्केतसम्बन्धी ट्रेडमार्क तथा पशुपन्छी आनुवंशिक स्रोतसम्बन्धी आधिकारिक प्रमाणीकरण प्राप्त गरेको छ।
गाउँले ‘१+एन’ प्रणालीमार्फत एउटा मुख्य उत्पादन केन्द्रसँग आसपासका गाउँलाई जोडेर सामूहिक भेडापालन विस्तार गरेका छन्। यसबाट परम्परागत पशुपालनलाई क्रमशः ठूलो परिमाण र निश्चित मापदण्डमा आधारित व्यवसायमा रूपान्तरण गरिएको छ।
यस प्रणालीबाट सोग गाउँको सामूहिक अर्थतन्त्रको वार्षिक आम्दानी पाँच लाख ४० हजार युआन पुगेको स्थानीय विवरणमा उल्लेख छ।
दाग्लुङ शहरको शादा समुदायले स्थानीय पार्टी शाखाको नेतृत्वमा चौँरी तथा याकलाई छोटो अवधिमा व्यवस्थित रूपमा मोटाउने नयाँ प्रणाली अपनाएको छ। खुला चरनमा छरिएर पालिने पशुलाई वैज्ञानिक आहारा, निगरानी र समयबद्ध बिक्री प्रणालीसँग जोडिएपछि समुदायको वार्षिक आम्दानी २४ लाख ३० हजार युआनले बढेको जनाइएको छ।
स्थानीय अधिकारीका अनुसार पशुपालनको आधुनिकीकरणले उत्पादन मात्र बढाएको छैन, पशुको गुणस्तर, बजार पहुँच र गाउँको सामूहिक आम्दानीसमेत सुधार गरेको छ।
नागार्जेको अर्को प्रमुख प्राथमिकता पर्यावरण संरक्षण हो। याम्द्रोक युम्त्सो ताल, घाँसे मैदान, हिमाली नदी र उच्च भूभागलाई स्थानीय विकासको आधार मान्दै पछिल्लो दशकमा संरक्षण र आयआर्जनलाई सँगसँगै अघि बढाइएको छ।
खार्लुङ टाउनशिपको ग्याद्रु गाउँका प्रमुख दावा अझै पनि स्थानीय रूपमा ‘रुखका पिता’ भनेर चिनिने पेन्जोरले उच्च हिमाली क्षेत्रमा वृक्षरोपण शुरु गरेको घटना सम्झन्छन्।
उच्च र चिसो मरुभूमिसदृश भूभागमा रुख हुर्काउन पेन्जोरले एउटा पिकअप गाडीमा पाँच हजारभन्दा बढी बिरुवा समुद्री सतहबाट करिब ४,४०० मिटर उचाइमा रहेको याम्द्रोक ताल किनारसम्म पुर्याएका थिए। उनले ती बिरुवा स्थानीय बासिन्दालाई निःशुल्क वितरण गर्नुका साथै रोप्ने विधि पनि सिकाएका थिए।
हिउँ जमिरहने माटोमा बिरुवा जोगाउन उनले खाल्डोको गहिराइ, माटोको तह, ओस संरक्षण र चिसोबाट हुने क्षति नियन्त्रण गर्ने तरिका प्रत्यक्ष रूपमा सिकाएको स्थानीय बासिन्दा बताउँछन्।
उनको प्राविधिक मार्गदर्शनमा रोपिएका धेरै बिरुवा हुर्किएपछि पहिले उजाड देखिने गाउँका सडक किनार क्रमशः हरियालीमा बदलिएका छन्। याम्द्रोक ताल आसपास रुख नै नदेखिने पुरानो दृश्यमा पनि परिवर्तन आएको छ।
ताल आसपास फोहर व्यवस्थापनका लागि २८ वटा वर्गीकृत फोहर सङ्कलन संरचना स्थापना गरिएको छ। सरसफाइकर्मीले प्रत्येक बिहान तीनपाङ्ग्रे सवारीमा गाउँ र पर्यटकीय क्षेत्र घुमेर फोहर सङ्कलन गर्छन्। सङ्कलित फोहरलाई सोही दिन वर्गीकरण र व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली अपनाइएको छ।
स्थानीय समुदाय, कर्मचारी, स्वयंसेवक र सार्वजनिक सेवामा संलग्न व्यक्तिलाई पर्यावरण संरक्षणमा सहभागी गराइएपछि ताल तथा आसपासका क्षेत्रमा सामुदायिक संरक्षणको अभ्यास विकसित भएको स्थानीय प्रशासनको भनाइ छ।
एक दशकको संरक्षण प्रयासपछि आकाश, तालको पानी र घाँसे मैदानको अवस्थामा सुधार आएको तथा उच्च हिमाली पर्यावरणीय सुरक्षा क्षेत्र थप सुदृढ भएको जनाइएको छ।
आर्थिक परिवर्तनसँगै स्थानीय बासिन्दाको सोच, जीवनशैली र आत्मनिर्भरतामा पनि परिवर्तन आएको छ।
शार्सो गाउँका ७५ वर्षीय ङोद्रुप आफ्नो नयाँ घरको आँगनबाट छतमा फहराइरहेको चिनियाँ राष्ट्रिय झण्डा हेर्न रुचाउँछन्। उनले आफ्नो जीवनकालमा चार पुस्ताका घर परिवर्तन भएको प्रत्यक्ष अनुभव गरेका छन्।
उनका अनुसार प्रजातान्त्रिक सुधारअघिका अँध्यारा र ओसिला माटाका घरलाई सुधार र खुलापनपछि माटोका इँटाले बनेका घरले प्रतिस्थापन गरे। सन् २००८ पछि सुरक्षित आवास निर्माण भयो भने सन् २०१९ सम्म आइपुग्दा परिवारहरू फराकिला, उज्याला र सुविधायुक्त घरमा बस्न थाले।
“घरमा आएको परिवर्तन नै हाम्रो गाउँमा भएको व्यापक परिवर्तनको प्रमाण हो,” ङोद्रुपले भनेका छन्।
स्थानीय प्रशासनले भौतिक पूर्वाधार विस्तारलाई मात्र उपलब्धि मानेको छैन। बाह्य सहायताको प्रतीक्षामा बस्ने अवस्थाबाट आफैँ अवसर सिर्जना गर्ने प्रवृत्तितर्फ स्थानीय समुदाय उन्मुख हुनुलाई अझ महत्वपूर्ण परिवर्तन मानिएको छ।
दालुङ समुदायका गरिब परिवारको सूचीमा रहेका छ परिवारले संयुक्त निवेदन दिएर आफूलाई सरकारी सहायता प्राप्त गर्ने सूचीबाट हटाउन माग गरेका थिए। उनीहरूले सहयोग आफूभन्दा बढी आवश्यक भएका परिवारलाई उपलब्ध गराउन आग्रह गरेका थिए।
स्थानीय विवरणमा यसलाई परनिर्भर सोचबाट आत्मनिर्भरता र श्रममा आधारित समृद्धितर्फ आएको परिवर्तनका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
नागार्जेमा पछिल्लो दशकमा आधारभूत तहको प्रशासन, ग्रामीण सेवा र विभिन्न समुदायबीचको सहकार्यलाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ। विभिन्न जातीय समुदायबीच पारस्परिक सहयोग र सहअस्तित्व प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले सञ्चालित कार्यक्रमअन्तर्गत काउन्टीको सीमा व्यवस्थापन टोलीलाई राष्ट्रियस्तरको जातीय एकता नमुना सामूहिक संस्थाका रूपमा सम्मान गरिएको छ।
याम्द्रोक तालको पर्यटकीय क्षेत्रमा रातो ज्याकेट लगाएका स्वयंसेवकले पर्यावरणीय नियम पालना गराउने, पर्यटकलाई जानकारी दिने, सार्वजनिक सरसफाइमा सहयोग गर्ने र स्थानीय सेवा उपलब्ध गराउने गरेका छन्।
सन् २०१६ देखि २०२६ सम्मको परिवर्तनले नागार्जेमा पर्यटन, पशुपालन, पर्यावरण संरक्षण र ग्रामीण जीवनलाई एउटै विकास प्रणालीमा जोड्ने प्रयास देखाएको छ।
उच्च हिमाली भूगोल र कमजोर पूर्वाधारका कारण लामो समयसम्म सीमित अवसरमा निर्भर रहेको क्षेत्रले स्थानीय स्रोतलाई व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्दै नयाँ आर्थिक आधार निर्माण गरेको छ।
यद्यपि पर्यटकको मौसमी आगमन, पर्यावरणीय संवेदनशीलता, बजारसम्मको दूरी र कठोर जलवायु अझै नागार्जेका प्रमुख चुनौती हुन्। पर्यटन र पशुपालनको विस्तारसँगै ताल, चरन क्षेत्र र स्थानीय संस्कृतिमाथि पर्न सक्ने दबाब नियन्त्रण गर्नु आगामी विकासको महत्वपूर्ण परीक्षा हुनेछ।
दश वर्षको अनुभवले भने स्थानीय विशेषतामा आधारित उद्योग, सामुदायिक सहभागिता र पर्यावरण संरक्षणलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन सके उच्च हिमाली ग्रामीण क्षेत्रमा पनि स्थायी आयआर्जन र जीवनस्तर सुधार सम्भव हुने देखाएको छ।
