लाङटाङ लिरुङको हिम–चट्टान पहिरोले दिएको चेतावनी : हिमालयमा बदलिँदो जलवायु, जटिल विपद र प्रारम्भिक चेतावनीको चुनौती

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

अगस्ट २६ मा नेपालको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको विशाल हिम–चट्टान पहिरोले तीव्र गतिमा माटो, ढुंगा, हिउँ र पानी मिसिएको विनाशकारी बहाव सिर्जना गर्दै चीन–नेपाल सीमाका दुवैतर्फ ठूलो मानवीय क्षति पुर्‍यायो।

स्थानीय अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै ग्लोबल टाइम्सले शुक्रबारसम्म चीनको सिचाङ स्वायत्त क्षेत्रस्थित केरुङ बन्दरगाह क्षेत्रमा ३१ जनाको मृत्यु पुष्टि भएको र ५३१ जना अझै बेपत्ता रहेको जनाएको छ। चिनियाँ अधिकारीहरूले प्रभावित क्षेत्रमा सम्भावित थप जोखिमको मूल्याङ्कनसमेत गरिरहेका छन्।

तर अगस्ट २६ को घटना एउटा पृथक प्राकृतिक विपद मात्र नभएको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ। यसले तीव्र गतिमा तातिरहेको उच्च हिमाली वातावरणमा हिमनदी, चट्टानी भीर र स्थायी रूपमा जमेको भूभाग अस्थिर बन्दै जाँदा कसरी अचानक अत्यन्त विनाशकारी विपद उत्पन्न हुन सक्छ भन्ने गम्भीर चेतावनी दिएको छ।

हिमनदी पछाडि हट्दै जाँदा र विशाल हिमपिण्ड अस्थिर बन्दै जाँदा हिमपहिरो तथा हिम–चट्टान पहिरो उच्च हिमाली क्षेत्रमा बढ्दो जोखिमका रूपमा देखिन थालेका छन्। अझ चुनौतीपूर्ण पक्ष भनेको यस्ता घटना कहिले र कहाँ हुन्छन् भन्ने कुरा सही समयमा पूर्वानुमान गर्न अहिले पनि अत्यन्त कठिन हुनु हो।

आल्प्सदेखि एन्डिज, ककेससदेखि छिङहाई–सिचाङ पठारसम्म विगतमा पनि विशाल हिमपहिरोले मानव बस्ती नष्ट गरेका छन्। त्यसैले प्रश्न अहिले घटना हुन्छ कि हुँदैन भन्नेभन्दा पनि बदलिँदो जलवायुमा यस्ता घटनाको स्वरूप, गति, दूरी र क्षति कति बदलिँदैछ भन्ने बनेको छ।

लाङटाङ लिरुङ र पेरुको ऐतिहासिक अनुभव

अमेरिकाको कोलोराडो विश्वविद्यालय बोल्डरअन्तर्गत इन्स्टिच्युट अफ आर्कटिक एन्ड अल्पाइन रिसर्चका वरिष्ठ अनुसन्धान सहयोगी अल्टन सी. बायर्सका अनुसार नेपालको लाङटाङ लिरुङ हिमालमा भएको पछिल्लो घटना विगतका केही प्रमुख हिमपहिरोसँग मिल्दोजुल्दो प्रक्रिया भएको उदाहरण हो।

उनले विशेषगरी पेरुको एन्डिज पर्वतमालास्थित हुआस्कारान हिमालका ऐतिहासिक घटनालाई उल्लेख गरेका छन्। त्यहाँ सन् १९६२ मा विशाल हिमनदी उत्तरी चुचुरोबाट अलग भएर करिब सात मिनेटमा १५ किलोमिटर तल पुगेको थियो। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणका अनुसार करिब चार हजार मिटर उचाइ घटाउँदै आएको उक्त बहावले बाटोमा पर्ने नौ गाउँ तथा शहर नष्ट गरेको थियो।

आठ वर्षपछि सन् १९७० मा ७.७ म्याग्निच्युडको भूकम्पले यही क्षेत्रमा अझ ठूलो हिम–चट्टान पहिरो निम्त्यायो। करिब १० करोड घनमिटरसम्म चट्टान, हिउँ र हिमपिण्ड प्रतिघण्टा ३३५ किलोमिटरसम्मको गतिमा बग्दै युङ्गे शहर पुरिएको थियो। उक्त घटनामा १८ हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणको विवरण छ।

बायर्सका अनुसार लाङटाङ लिरुङको पछिल्लो घटनाले पनि एउटै प्रारम्भिक पहिरोले थप माटो, ढुंगा र पानी समेट्दै अत्यन्त शक्तिशाली दोस्रो तहको विपद सिर्जना गर्न सक्ने तथ्य देखाएको छ।

एउटा क्षेत्रमा भएको हिमपहिरोलाई पृथक घटनाका रूपमा मात्रै हेर्न नहुने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ। सन् २०१६ मा सिचाङको आरु हिमनदीमा भएको पहिरोपछि नजिकैको गुलिया हिमनदीको हिम–केन्द्र तथ्याङ्कले क्षेत्र तातो र आर्द्र बन्दै गएको संकेत देखाएको थियो। त्यसपछि हिमनदी मात्र नभई ताल, घाँसे मैदान र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीलाई जोडेर क्षेत्रीय अनुगमन गर्नुपर्ने आवश्यकता उठेको थियो।

जटिल र श्रृंखलाबद्ध विपदको जोखिम

नेपाल राष्ट्रिय भूकम्प प्रविधि समाजका संस्थापक, वरिष्ठ भूगर्भविद तथा विपद जोखिम व्यवस्थापन विशेषज्ञ आमोद मणि दीक्षितले उच्च हिमाली क्षेत्रमा अब एउटै कारणबाट उत्पन्न हुने परम्परागत विपदभन्दा बढी जटिल र एकआपसमा जोडिएका विपदको सम्भावना बुझ्नुपर्ने बताएका छन्।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानको एयरोस्पेस इन्फर्मेसन रिसर्च इन्स्टिच्युटमा पिफी भिजिटिङ वैज्ञानिकसमेत रहेका दीक्षितका अनुसार एउटा तीव्र तापक्रम वृद्धिको घटनाले हिम–चट्टान पहिरो निम्त्याउन सक्छ। त्यसले हिमनदीले बनाएको प्राकृतिक बाँध फुटाउन सक्छ र त्यही समयमा भारी वर्षा भए बहुस्तरीय विपद सिर्जना हुन सक्छ।

यस्तो संयुक्त विपदले एउटा मात्र खतरालाई आधार मानेर निर्माण गरिएका परम्परागत सुरक्षा संरचना र प्रतिकार प्रणालीलाई सजिलै निष्प्रभावी बनाउन सक्ने उनको भनाइ छ।

चट्टान र स्थायी हिमभूमि पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण

अस्ट्रियाको ग्राज विश्वविद्यालयका भूवैज्ञानिक याकोब स्टाइनरले लाङटाङ लिरुङको पछिल्लो हिम–चट्टान पहिरोलाई सन् २०२१ मा भारतको उत्तराखण्डस्थित चमोलीमा भएको विनाशकारी घटनासँग विशेष रूपमा तुलना गरेका छन्।

उनका अनुसार दुवै घटनामा माथिल्लो हिमपिण्ड आफैं मात्र अस्थिर भएको नभई त्यसको तल रहेको आधारभूत चट्टानी संरचना पहिले भत्किएको र त्यसले माथिको हिउँ तथा हिमपिण्डलाई समेत तानेर ल्याएको समानता देखिन्छ।

यसले केवल तापक्रम वृद्धिले हिमनदीमा पार्ने असर अध्ययन गर्नु पर्याप्त नहुने देखाएको छ। बदलिँदो जलवायुले चट्टान, स्थायी हिमभूमि र उच्च हिमाली भीरको स्थायित्वमा पार्ने प्रभावलाई पनि उत्तिकै गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्ने स्टाइनरको भनाइ छ।

उनका अनुसार लाङटाङ लिरुङबाट सुरु भएको घटनाको प्रारम्भिक आयतन आधुनिक समयमा अभिलेख भएका सबैभन्दा ठूलो नहुन सक्छ, तर बहाव पुगेको दूरी र त्यसले पारेको प्रभावका दृष्टिले यो अत्यन्त असाधारण घटना हो।

यस्ता घटनाको सम्भावित आकार र दूरीसम्बन्धी हाल प्रयोग भइरहेका जोखिम अनुमानलाई पुनर्मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने उनले बताएका छन्।

“हामी पहिले जसरी चलिरहेका थियौं, त्यसरी नै अब अगाडि बढ्न सक्दैनौं,” स्टाइनरले भनेका छन्।

उनका अनुसार नयाँ वास्तविकताअनुसार पूर्वचेतावनी, अनुगमन तथा जोखिम मूल्याङ्कन प्रणाली परिवर्तन गर्न विभिन्न देश र विभिन्न वैज्ञानिक विधाका विशेषज्ञबीच सहकार्य आवश्यक हुनेछ।

हिमालयमा जोखिम किन बढ्दैछ?

हिमपहिरो र हिम–चट्टान पहिरो उच्च हिमाली क्षेत्रका सबैभन्दा विनाशकारी विपदमध्ये पर्छन्। तिनको गतिशीलता जटिल हुन्छ, पूर्वानुमान कठिन हुन्छ र क्षति अत्यन्त ठूलो हुन सक्छ।

छिङहाई–सिचाङ पठार र हिमालय क्षेत्रमा तीव्र तापक्रम वृद्धिका कारण हिमनदी पछाडि हटिरहेका छन्। हिमतालको संख्या र आकार बढिरहेको छ भने केही हिमनदी थप अस्थिर बन्न थालेका छन्।

दीक्षितका अनुसार हिममण्डलको तीव्र क्षयले श्रृंखलाबद्ध जोखिम उत्पन्न गर्छ। हिमनदी पछि हट्दा पहाडका पहिले हिउँले समातेका चट्टानी पर्खाल कमजोर हुन सक्छन्। त्यहाँ जम्मा भएका ढुंगा र माटो अस्थिर भएर तल झर्न सक्छन् र नदी प्रणालीमा ठूलो परिमाणमा थेग्रान थपिन सक्छ।

यसकारण हिमनदी पछाडि हटेको धेरै समयपछि पनि तल्लो क्षेत्रमा विपद जोखिम कायमै रहन सक्छ।

दीक्षितले पूर्वाधार र बस्ती विकास गर्दा जोखिममा आधारित योजना अपनाउनुपर्ने बताएका छन्। नदीको तल्लो भाग मात्र नभई सम्पूर्ण उपत्यका, नदी मार्ग, पहाडी ढलान र उच्च हिमाली चुचुरोसम्म समेटेर बहुविपद जोखिम नक्साङ्कन गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।

उपग्रह अनुगमन र प्रारम्भिक चेतावनी

बायर्सका अनुसार उच्च जोखिमयुक्त हिमाली क्षेत्रमा अब प्राथमिकता प्रभावकारी प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली निर्माणमा दिनुपर्छ। उच्च परिमाणको विपद देखिएपछि तल्लो बस्तीका नागरिकले मोबाइल सन्देश वा साइरन प्राप्त गर्नेबित्तिकै सुरक्षित स्थानतर्फ जान सक्ने व्यवस्था आवश्यक छ।

तर यस्तो प्रणाली निर्माण गर्नुअघि जोखिम कहाँ छ भन्ने स्पष्ट पहिचान आवश्यक हुन्छ।

नेपालजस्तो मुलुकमा माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा विशाल हिमनदी र हिमपिण्ड रहेको तथा त्यही नदीको तल्लो भागमा शहर र बस्ती विकसित भएका क्षेत्रलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर अध्ययन गर्नुपर्ने बायर्सको धारणा छ।

उनले नियमित तथा सूक्ष्म उपग्रह तस्बिर विश्लेषणलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानेका छन्। उच्च हिमाली ढलानमा ठूलो परिमाणमा झुन्डिएको अस्थिर हिमपिण्ड र त्यसको तल केही किलोमिटरमै घना बस्ती रहेको अवस्थालाई समयमै पहिचान गर्न सके सम्भावित क्षति घटाउन सकिन्छ।

तर सबै उच्च जोखिम क्षेत्रलाई प्रभावकारी रूपमा निरन्तर अनुगमन गर्नु आफैंमा ठूलो चुनौती रहेको उनले बताएका छन्।

अगस्ट २६ को लाङटाङ लिरुङ–केरुङ विपदले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ। जोखिम पहिचान गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। जोखिमको सूचना मानिससम्म पुग्नुपर्छ, समुदायले त्यसको अर्थ बुझ्नुपर्छ र चेतावनी आउनेबित्तिकै सुरक्षित स्थानतर्फ जान सक्ने तयारी पनि हुनुपर्छ।

वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष स्पष्ट छ : प्रारम्भिक चेतावनीको वास्तविक मूल्य प्रारम्भिक कारवाहीमा मात्र हुन्छ।

श्रोत : ग्लोबल टाइम्स