एक रुपैयाँको सिक्कामा ‘लो घ्याकर’ राख्ने निर्णय विवादास्पद

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

सरकारले नयाँ एक रुपैयाँको सिक्कामा नेपालको अद्यावधिक राजनीतिक नक्सा हटाएर मुस्ताङस्थित लो घ्याकर गुम्बाको चित्र राख्ने निर्णय गरेपछि राष्ट्रिय प्रतीक, मौद्रिक डिजाइन र सरकारी प्राथमिकताबारे तीव्र बहस सुरु भएको छ।

मन्त्रिपरिषदले नेपाल राष्ट्र बैंकलाई एक र दुई रुपैयाँका नयाँ सिक्का उत्पादन गर्न स्वीकृति दिएको हो। सार्वजनिक गरिएको डिजाइनअनुसार एक रुपैयाँको सिक्कामा हाल रहेको नेपालको नक्साको स्थानमा लो घ्याकर गुम्बाको तस्विर राखिनेछ भने दुई रुपैयाँको सिक्कामा लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानीसहितको अद्यावधिक नक्सा कायम रहनेछ। यसले सरकारले आधिकारिक नक्सा नै परिवर्तन नगरी एक रुपैयाँको सिक्काको डिजाइन मात्र परिमार्जन गरेको स्पष्ट हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले नयाँ सिक्काको आकार, तौल, रङ र धातुको संरचना समेत परिवर्तन गर्ने प्रस्ताव गरेको छ। एक रुपैयाँको तौल ४ ग्रामबाट घटाएर ३.२ ग्राम र दुई रुपैयाँको ५ ग्रामबाट ३.८ ग्राम बनाइनेछ। हालका मिश्रित धातुका सिक्काको स्थानमा स्टिलबाट निर्मित सेतो रङका सिक्का आउनेछन्। सानो र हलुका सिक्काले उत्पादन लागत घट्ने र टिकाउ बढ्ने राष्ट्र बैंकको तर्क छ।

राष्ट्र बैंकका प्रवक्ताका अनुसार एक रुपैयाँको सानो सतहमा विस्तृत नक्सा स्पष्ट र आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गर्न कठिन भएकाले त्यसको स्थानमा ऐतिहासिक सम्पदाको चित्र राख्न प्रस्ताव गरिएको हो। दुई रुपैयाँको सिक्का तुलनात्मक रूपमा ठूलो भएकाले त्यसमा अद्यावधिक नक्सा कायम राखिएको छ।

तर आलोचकहरूले यसलाई मात्र प्राविधिक विषयका रूपमा लिन नमिल्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार नेपालको नक्सा राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डतासँग जोडिएको संवेदनशील प्रतीक हो, त्यसैले डिजाइन परिवर्तनअघि पर्याप्त सार्वजनिक छलफल आवश्यक थियो।

नेपालले सन् २०२० मा लिम्पियाधुरा, लिपुलेक र कालापानी समेटिएको अद्यावधिक राजनीतिक नक्सा जारी गरी संविधानको अनुसूची र निशान छापमा समावेश गरेको थियो। एक रुपैयाँको सिक्काबाट नक्सा हटाइए पनि यस निर्णयले संविधान स्वीकृत नक्सा वा नेपालको औपचारिक भौगोलिक दाबीमा कुनै परिवर्तन ल्याउँदैन।

नयाँ सिक्कामा राखिन लागिएको लो घ्याकर (घर गुम्बा) माथिल्लो मुस्ताङको मराङ क्षेत्रको प्राचीन बौद्ध सम्पदा हो। यसलाई नेपालका पुराना सक्रिय गुम्बामध्ये एक मानिन्छ र यसको इतिहास गुरु पद्मसम्भवसँग जोडिएको छ। सन् २०१५ को भूकम्पबाट क्षति पुगेपछि अमेरिकी राजदूत सांस्कृतिक संरक्षण कोषमार्फत २ लाख ८५ हजार अमेरिकी डलर सहयोग प्राप्त गरी पुनर्निर्माणको मुख्य काम सन् २०२३ मा सम्पन्न भएको थियो।

विदेशी सहयोगबाट पुनर्निर्मित गुम्बालाई सिक्कामा राख्ने निर्णयले सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न राजनीतिक र कूटनीतिक व्याख्याहरू पाएको छ। तर अमेरिकी संरक्षण सहयोग, सिक्काको डिजाइन परिवर्तन र गुम्बाका धार्मिक गतिविधिबीच कुनै योजनाबद्ध सम्बन्ध रहेको प्रमाण भने सार्वजनिक भइसकेको छैन।

लो घ्याकरलाई राष्ट्रिय मुद्रामा स्थान दिनु नेपालको हिमाली बौद्ध सम्पदाप्रतिको सम्मानका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ। तर, नक्साजस्तो संवेदनशील राष्ट्रिय प्रतीक हटाउनुको सट्टा अर्को विकल्प किन रोजिएन भन्नेबारे सरकार र राष्ट्र बैंकले डिजाइनको विस्तृत आधार र निर्णय प्रक्रिया सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग बढेको छ।

जबसम्म सरकारले निर्णयको प्राविधिक, आर्थिक र सांस्कृतिक औचित्य स्पष्ट पार्दैन, तबसम्म एक रुपैयाँको सिक्काको विषयले राष्ट्रिय सम्पदाको सम्मानभन्दा पनि ‘किन नक्सा हटाइयो?’ भन्ने राजनीतिक प्रश्नलाई नै केन्द्रित राख्ने देखिन्छ।