एभरेस्टदेखि भेनिससम्म : हिमालको कथा अब साहसभन्दा पर

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा दशकौँदेखि चलचित्र र वृत्तचित्रका लागि साहस, जोखिम र मानवीय सीमाको प्रतीक रहँदै आएको छ। तर भेनिस अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्र महोत्सवमा प्रदर्शन भइरहेको नयाँ वृत्तचित्र ‘एभरेस्ट : द अदर साइड’ ले हिमाललाई विजयको कथा मात्र नभई प्रेम, वियोग, मृत्यु, स्मृति र पुनःउठ्ने मानवीय क्षमताको कथाका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

ओस्कार विजेता चलचित्रकर्मी एलिजाबेथ चाइ वासरहेली र जिमी चिनले निर्देशन गरेको ११५ मिनेट लामो वृत्तचित्र भेनिस चलचित्र महोत्सवको प्रतिस्पर्धाबाहिरको खण्डमा प्रदर्शन गरिएको हो। अमेरिका, चीन र नेपालको सहभागिता रहेको चलचित्रमा अंग्रेजी, नेपाली, शेर्पा, स्पेनी र गुरुङ भाषा प्रयोग गरिएको छ।

चलचित्रको केन्द्रमा अमेरिकी स्की पर्वतारोही जिम मोरिसन र हिलारी नेल्सनको कथा छ। विश्वका उत्कृष्ट स्की पर्वतारोहीमध्ये मानिएका उनीहरूले सगरमाथाको उत्तरी मोहडाबाट आरोहण गरी अत्यन्त कठिन मार्ग हुँदै स्की गरेर तल झर्ने असाधारण सपना देखेका थिए।

तर त्यो साहसिक यात्राको कथा अचानक व्यक्तिगत शोकको कथामा बदलियो। सन् २०२२ मा नेपालकै मनास्लु हिमालबाट ओर्लिने क्रममा नेल्सनको मृत्यु भयो। त्यसपछि चलचित्रले केवल हिमाल जित्ने अभियानलाई पछ्याएन। यसले मृत्युको सामना गरेको मानिसले आफ्नो जीवन, सम्बन्ध र उद्देश्यलाई कसरी पुनःपरिभाषित गर्छ भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा ल्यायो।

यही परिवर्तनले ‘एभरेस्ट : द अदर साइड’ लाई सामान्य साहसिक वृत्तचित्रभन्दा अलग बनाएको छ।

हिमालसम्बन्धी धेरै अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रमा नेपाल र हिमालयलाई विशाल दृश्यपृष्ठभूमिका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। विदेशी आरोही मुख्य पात्र हुन्छन् र स्थानीय समुदाय सहयोगी भूमिकामा सीमित हुन्छन्। नयाँ वृत्तचित्रले शेर्पा आरोहीका आफ्नै चाहना र महत्वाकांक्षालाई समेत स्थान दिएको विषय विशेष महत्वको छ।

यो केवल प्रतिनिधित्वको प्रश्न होइन। हिमालयसँग सम्बन्धित चलचित्रको भविष्य कस्तो हुनुपर्छ भन्ने प्रश्न पनि हो।

सगरमाथा विदेशी आरोहीका लागि चुनौती हुन सक्छ, तर हिमाली समुदायका लागि त्यो भूगोल जीवन, संस्कृति, अर्थतन्त्र, आस्था र पुस्तौँदेखिको स्मृतिसँग जोडिएको संसार हो। अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रले यो दृष्टिकोणलाई समान महत्व दिन थाले भने हिमालयसम्बन्धी कथाको संरचना नै परिवर्तन हुन सक्छ।

नेपालका लागि यहाँ अर्को ठूलो अवसर पनि छ।

विश्व चलचित्र बजारमा हिमालयको दृश्य पहिचान अत्यन्त बलियो छ। तर नेपालले लामो समयसम्म आफ्नो भूगोललाई छायाङ्कनस्थलका रूपमा बढी दिएको छ, कथा स्वामित्वका रूपमा कम उपयोग गरेको छ। विदेशी निर्माताले हिमालमा आएर विश्व बजारका लागि कथा बनाउँछन्, तर त्यही स्तरको अन्तर्राष्ट्रिय वितरण प्रणालीमा नेपाली निर्माणको उपस्थिति अझै सीमित छ।

अब नेपालले केवल ‘फिल्मिङ डेस्टिनेसन’ भएर सन्तुष्ट हुने समय छैन। हिमालको कथा कसले लेख्छ, कसको दृष्टिकोणबाट भनिन्छ र त्यसको आर्थिक तथा सांस्कृतिक मूल्य कसले प्राप्त गर्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुँदै गएको छ।

‘एभरेस्ट : द अदर साइड’ ले अर्को पक्ष पनि देखाउँछ। वास्तविक जीवनको अप्रत्याशित घटनाले चलचित्रको मूल उद्देश्य नै बदल्न सक्छ। निर्माण शुरु हुँदा यो असाधारण पर्वतारोहण उपलब्धिको दस्तावेज बन्न सक्थ्यो। तर मृत्यु, शोक र पुनःउठ्ने यात्राले यसलाई मानवीय अस्तित्वको गहिरो कथामा रूपान्तरण गरिदियो।

यही वृत्तचित्रको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन सक्छ।

सगरमाथाको उचाइ संसारलाई थाहा छ। तर त्यहाँ पुग्ने मानिसका भय, प्रेम, क्षति र स्मृतिको गहिराइ मापन गर्न सकिँदैन। विश्व चलचित्रले हिमालयलाई केवल ‘जित्नुपर्ने शिखर’ का रूपमा नभई मानवीय जीवन बुझ्ने स्थानका रूपमा हेर्न थालेको छ भने त्यो महत्वपूर्ण परिवर्तन हो।

नेपालका चलचित्रकर्मीका लागि पनि यसको सन्देश स्पष्ट छ। विश्वव्यापी कथा भन्न विदेशी विषय खोज्नैपर्दैन। हिमाल, त्यहाँका मानिस, सम्बन्ध, दुःख, आकांक्षा र परिवर्तनभित्रै विश्व दर्शकलाई छुने असंख्य कथा छन्।

हिमालयको भविष्य केवल आरोहणको इतिहासमा लेखिने छैन। त्यो चलचित्र, स्मृति र कथाको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा पनि लेखिँदैछ।