‘प्यान इन्डिया’पछि भारतीय चलचित्रको नयाँ प्रतिस्पर्धा : भाषा होइन, दर्शकको विश्वास निर्णायक
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
भारतीय चलचित्र उद्योगमा केही वर्षअघिसम्म हिन्दी चलचित्रलाई राष्ट्रिय बजारको स्वाभाविक केन्द्र र तमिल, तेलुगु, मलयालम तथा कन्नड चलचित्रलाई क्षेत्रीय उद्योगका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बलियो थियो। तर ‘बाहुबली’, ‘केजीएफ’, ‘आरआरआर’, ‘पुष्पा’ र ‘कान्तारा’ जस्ता चलचित्रको व्यापक सफलतापछि त्यो परम्परागत विभाजन क्रमशः कमजोर भएको छ।
अब भारतीय चलचित्र बजारमा ‘कुन भाषाको चलचित्र?’ भन्दा ‘कस्तो चलचित्र?’ भन्ने प्रश्न बढी महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
दक्षिण भारतीय चलचित्र उद्योगले एउटा महत्वपूर्ण व्यापारिक सूत्र स्थापित गरेको छ। स्थानीय संस्कृति, भाषा र पात्रलाई कमजोर नबनाई कथालाई राष्ट्रिय दर्शकसम्म पुर्याउन सकिन्छ। यसको अर्थ सबै पात्रलाई हिन्दीभाषी दर्शकअनुकूल बनाउनु होइन। बरु स्थानीयपनलाई नै चलचित्रको पहिचान र बजार मूल्यमा रूपान्तरण गर्नु हो।
‘बाहुबली’ ले तेलुगु चलचित्रको भौगोलिक सीमा तोड्यो। ‘केजीएफ’ ले कन्नड चलचित्रलाई राष्ट्रिय बजारमा स्थापित गर्यो। ‘आरआरआर’ ले भारतीय चलचित्रको अन्तर्राष्ट्रिय पहुँचलाई नयाँ उचाइमा पुर्यायो भने ‘पुष्पा’ ले ग्रामीण परिवेश र क्षेत्रीय पात्रसमेत विशाल हिन्दीभाषी बजारमा लोकप्रिय हुन सक्ने देखायो।
यसपछि ‘प्यान इन्डिया’ शब्द भारतीय चलचित्र उद्योगको सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने व्यापारिक अवधारणामध्ये एक बन्यो।
तर यसको सफलतालाई केवल धेरै भाषामा चलचित्र डब गरेर प्रदर्शन गर्ने रणनीतिका रूपमा बुझ्नु गलत हुनेछ। वास्तविक परिवर्तन वितरण, प्रचार, कलाकारको प्रस्तुति र दर्शक पहिचानमा आएको छ।
दक्षिण भारतीय निर्माताले हिन्दीभाषी क्षेत्रलाई दोस्रो बजारका रूपमा होइन, मुख्य बजारमध्ये एकका रूपमा हेर्न थाले। चलचित्र प्रदर्शनअघि उत्तर भारतका शहरमा कलाकारको उपस्थितिदेखि स्थानीय सञ्चारमाध्यम, डिजिटल प्रचार र दर्शक समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कसम्मका अभियान सञ्चालन हुन थाले।
यसले एउटा पुरानो मान्यतालाई चुनौती दिएको छ। ठूलो राष्ट्रिय दर्शक बनाउन चलचित्रको मूल सांस्कृतिक पहिचान कमजोर गर्नुपर्छ भन्ने आवश्यक छैन।
बरु भारतीय दर्शकले कथाको मौलिकता र पात्रको विश्वसनीयतालाई स्वीकार गर्न थालेका छन्। भाषा डब गर्न सकिन्छ, तर भावना डब गर्न आवश्यक पर्दैन।
यही परिवर्तन बलिउडका लागि समेत महत्वपूर्ण पाठ बनेको छ।
हिन्दी चलचित्र उद्योगसँग अझै ठूलो बजार, स्थापित कलाकार, व्यापक प्रचार संरचना र अन्तर्राष्ट्रिय वितरण नेटवर्क छ। तर केवल स्टारको नामका आधारमा दर्शकलाई हलसम्म ल्याउने पुरानो प्रणाली पहिले जस्तो सुनिश्चित देखिँदैन। दर्शकले चलचित्रको विषय, अनुभव र मनोरञ्जन मूल्यबारे पहिलेभन्दा धेरै छनोट गर्न थालेका छन्।
डिजिटल प्लेटफर्मले यस परिवर्तनलाई अझ तीव्र बनाएको छ। घरमै बसेर तमिल, तेलुगु, मलयालम, कन्नड, बंगाली वा अन्य भाषाका चलचित्र हेर्न सक्ने भएपछि भारतीय दर्शकको स्वाद एउटै भाषामा सीमित रहेन।
यसको सबैभन्दा ठूलो लाभ क्षेत्रीय चलचित्र उद्योगलाई भएको छ।
विशेषगरी मलयालम चलचित्रले ठूलो दृश्य तमासा वा असाधारण प्रचार खर्चभन्दा कथा, पटकथा र अभिनयको बलमा राष्ट्रिय दर्शक निर्माण गर्न सकिने उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। तेलुगु उद्योगले ठूलो स्तरको व्यावसायिक मनोरञ्जनलाई राष्ट्रिय बजारसँग जोडेको छ भने तमिल चलचित्रले स्टार प्रणाली, सामाजिक विषय र प्राविधिक स्तरलाई संयोजन गर्दै आफ्नो प्रभाव कायम राखेको छ।
तर ‘प्यान इन्डिया’ सफलताको नक्कल आफैँमा नयाँ जोखिम पनि बनेको छ।
हरेक ठूलो बजेटको चलचित्रलाई धेरै भाषामा प्रदर्शन गर्दैमा त्यो राष्ट्रिय चलचित्र बन्दैन। दर्शकसँग सम्बन्ध नभएको कथा, कमजोर पटकथा वा केवल ठूलो दृश्यमा निर्भर चलचित्रले ‘प्यान इन्डिया’ लेबलबाट मात्र सफलता हासिल गर्न सक्दैन।
त्यसैले भारतीय चलचित्र बजार अहिले दोस्रो चरणमा प्रवेश गरिरहेको देखिन्छ।
पहिलो चरणमा दक्षिण भारतीय चलचित्रले हिन्दी बजारमा प्रवेश गरे। दोस्रो चरणमा अब सबै उद्योगले एउटै राष्ट्रिय दर्शकको विश्वास जित्न प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
यो प्रतिस्पर्धामा भाषा बाधा क्रमशः कमजोर हुनेछ, तर कथा र दर्शकको विश्वास झन महत्वपूर्ण बन्नेछ।
भारतीय चलचित्रको भविष्य सम्भवतः एउटा उद्योगले अर्को उद्योगलाई विस्थापित गर्ने दिशामा जाने छैन। बरु हिन्दी, तेलुगु, तमिल, मलयालम, कन्नड र अन्य भाषाका उद्योगबीच कलाकार, प्रविधि, लगानी, वितरण र दर्शकको साझेदारी बढ्ने सम्भावना छ।
यस अवस्थामा ‘भारतीय चलचित्र’ भन्ने पहिचान बलिउडको पर्यायवाची मात्र रहने छैन। त्यो धेरै भाषाका चलचित्र उद्योगले साझा रूपमा निर्माण गर्ने विशाल बजारमा रूपान्तरण हुँदै जानेछ।
‘प्यान इन्डिया’ युगको वास्तविक परिवर्तन यही हो। भारतमा अब चलचित्रको राष्ट्रियता भाषाले होइन, दर्शकले निर्धारण गर्न थालेका छन्।
