ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको तयारी अन्तिम चरणमा, नयाँ दिल्ली बहुध्रुवीय सहकार्यको केन्द्र बन्दै

लक्की चन्द

भारतको अध्यक्षतामा १२ र १३ सेप्टेम्बर २०२६ मा नयाँ दिल्लीमा आयोजना हुने १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको छ। भारत मण्डपममा हुने सम्मेलनलाई भारतले विस्तारित ब्रिक्सको राजनीतिक, आर्थिक र संस्थागत सहकार्यलाई नयाँ चरणमा लैजाने अवसरका रूपमा अघि बढाएको छ। प्रतिनिधिमण्डलको आगमन, द्विपक्षीय भेटवार्ता र पूर्वकार्यक्रम ११ सेप्टेम्बरदेखि नै शुरु हुने तयारी छ।

भारतले आफ्नो ब्रिक्स अध्यक्षतालाई उत्थानशीलता, नवप्रवर्तन, सहकार्य र दिगोपनमा केन्द्रित गरेको छ। राजनीतिक तथा सुरक्षा, आर्थिक तथा वित्तीय र सांस्कृतिक तथा जनस्तरीय सहकार्यलाई तीन प्रमुख आधार बनाइएको छ। वर्षभरि भारतका २५ भन्दा बढी शहरमा ३५० भन्दा धेरै बैठक तथा उच्चस्तरीय कार्यक्रम आयोजना भएका छन्। व्यापार, ऊर्जा, विज्ञान, शिक्षा, डिजिटल पूर्वाधार, स्वास्थ्य, वातावरण, विपद जोखिम न्यूनीकरण, महिला र युवा सहकार्यसम्मका विषयलाई शिखर सम्मेलनको एजेन्डासँग जोडिएको छ।

१२ सेप्टेम्बरमा ब्रिक्सका सदस्य राष्ट्रका नेताबीच समावेशी विश्व शासन व्यवस्था र बहुपक्षीयता सुदृढीकरणमा केन्द्रित उच्चस्तरीय छलफल हुने तयारी छ। दोस्रो दिन सदस्य, साझेदार तथा आउटरीच संरचनामा सहभागी राष्ट्रबीच विस्तारित संवाद हुनेछ। सम्मेलनपछि जारी हुने नयाँ दिल्ली घोषणापत्रले ब्रिक्सको आगामी राजनीतिक, आर्थिक र विकाससम्बन्धी दिशालाई थप स्पष्ट बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।

ब्रिक्सको प्रमुख विशेषता यसको विविधता हो। फरक राजनीतिक व्यवस्था, आर्थिक संरचना र राष्ट्रिय प्राथमिकता भएका राष्ट्र विकास, समान प्रतिनिधित्व, ऊर्जा सुरक्षा, वित्तीय विकल्प, प्रविधि, व्यापार र विश्व शासन सुधारका साझा विषयमा एउटै मञ्चमा सहकार्य गरिरहेका छन्। यही विविधताभित्र साझा हित निर्माण गर्न सक्नु ब्रिक्सको शक्ति बनेको छ। यसले बहुध्रुवीय विश्वलाई प्रतिस्पर्धाभन्दा संवाद, सहकार्य र पारस्परिक सम्मानतर्फ लैजान सक्ने सम्भावना देखाएको छ।

रुसको सहभागिताले सम्मेलनलाई थप रणनीतिक महत्व दिएको छ। ऊर्जा, आणविक प्रविधि, प्राकृतिक श्रोत, औद्योगिक क्षमता र युरेसियाली सम्पर्कमा रुसको भूमिका ब्रिक्सभित्र महत्वपूर्ण छ। वैकल्पिक व्यापारिक मार्ग, राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार र आर्थिक सम्पर्क विस्तारको अनुभवले ब्रिक्सको वित्तीय विविधीकरणसम्बन्धी एजेन्डालाई थप गहिराइ दिएको छ।

इरानको उपस्थितिले ब्रिक्सलाई पश्चिम एशिया, ऊर्जा सुरक्षा र महत्वपूर्ण व्यापारिक सम्पर्क मार्गसँग प्रत्यक्ष जोडेको छ। विशाल तेल तथा प्राकृतिक ग्यास श्रोत, फारसको खाडी र मध्य एशियासँगको रणनीतिक भूगोलका कारण इरानको भूमिका विशेष छ। इरानसँगै साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्सजस्ता प्रमुख ऊर्जा अर्थतन्त्र एउटै संरचनामा रहनुले ब्रिक्सलाई ऊर्जा उत्पादक र उपभोक्ता राष्ट्रबीच सहकार्यको महत्वपूर्ण मञ्च बनाउने सम्भावना बढाएको छ।

चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको भारत भ्रमण सम्मेलनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। सात वर्षपछि हुने उनको भारत भ्रमणले चीन भारत सम्बन्धमा थप सकारात्मक संवादको अवसर सिर्जना गरेको छ। दुवै देश विश्वका ठूला उदीयमान अर्थतन्त्र र ब्रिक्सका आधारस्तम्भ भएकाले उनीहरूबीचको स्थिर सहकार्यले ब्रिक्सको संस्थागत शक्ति र समग्र एशियाली आर्थिक वातावरणलाई सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।

आर्थिक एजेन्डामा सन् २०३० सम्मको ब्रिक्स आर्थिक साझेदारी रणनीति, आपूर्ति श्रृंखला, साना तथा मझौला उद्यम, व्यापार वित्त, ऊर्जा भण्डारण, स्मार्ट ग्रिड र डिजिटल अर्थतन्त्रलाई प्राथमिकता दिइएको छ। राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार र सीमापार डिजिटल भुक्तानी विस्तार गर्ने पहलले सदस्य राष्ट्रलाई थप वित्तीय विकल्प दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसको उद्देश्य कुनै विद्यमान मुद्रालाई तत्काल विस्थापित गर्नु नभई विश्व व्यापारलाई बढी लचिलो र बहुविकल्पीय बनाउनु हो।

नयाँ विकास बैंक ब्रिक्सको सबैभन्दा महत्वपूर्ण संस्थागत उपलब्धिमध्ये एक हो। ऊर्जा, यातायात, खानेपानी, वातावरण, सामाजिक तथा डिजिटल पूर्वाधारमा वित्त उपलब्ध गराउँदै आएको बैंकले विकासशील राष्ट्रका लागि थप विकास वित्तको अवसर सिर्जना गरेको छ। ब्रिक्सको राजनीतिक संवादलाई वास्तविक परियोजना र विकाससँग जोड्ने यस संस्थाको भूमिका आगामी दिनमा अझ विस्तार हुने अपेक्षा गरिएको छ।

विपद जोखिम न्यूनीकरण पनि भारतको अध्यक्षतामा प्राथमिकतामा परेको छ। बहुजोखिम पूर्वसूचना, विपद वित्त, उत्थानशील पूर्वाधार तथा विज्ञान र प्रविधिमा सहकार्यको एजेन्डा नेपालजस्ता हिमालयी राष्ट्रका लागि विशेष महत्वको छ। नेपाल, चीन र भारत एउटै हिमालयी पारिस्थितिक प्रणालीमा रहेकाले मौसम सूचना, जलप्रवाह तथ्याङ्क, उपग्रह सूचना, खोज तथा उद्धार प्रविधि र विपद प्रतिरोधी पूर्वाधारमा क्षेत्रीय सहकार्य विस्तार गर्ने सम्भावना छ।

नयाँ दिल्लीमा सुरक्षा, यातायात, प्रतिनिधिमण्डल व्यवस्थापन र सम्मेलनस्थलको तयारी पनि उच्चस्तरमा पूरा गरिएको छ। भारत मण्डपम, विमानस्थल, प्रमुख होटल र कूटनीतिक क्षेत्रलाई समेटेर बहुस्तरीय सुरक्षा व्यवस्था गरिएको छ। विशेष सुरक्षा टोली, प्रतिड्रोन प्रणाली, आकस्मिक सुरक्षा अभ्यास र अन्तरराज्यीय समन्वयमार्फत उच्चस्तरीय प्रतिनिधिमण्डलको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्ने तयारी गरिएको छ।

समग्र तयारीले भारतले नयाँ दिल्ली शिखर सम्मेलनलाई विस्तारित ब्रिक्सको सहकार्य क्षमता प्रदर्शन गर्ने अवसरका रूपमा लिएको स्पष्ट हुन्छ। विश्व शासन सुधार, विकास वित्त, राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार, डिजिटल भुक्तानी, ऊर्जा सुरक्षा, प्रविधि, विपद व्यवस्थापन र दक्षिण दक्षिण सहकार्यमा ठोस प्रगति भए ब्रिक्सको संस्थागत प्रभाव अझ बलियो बन्नेछ।

नेपालका लागि पनि सम्मेलनको विशेष महत्व छ। चीन र भारत दुवै ब्रिक्सका प्रमुख शक्ति हुन्, रुस नेपालको पुरानो मित्र हो, र इरान तथा खाडीका सदस्य राष्ट्रसँग नेपालको ऊर्जा, श्रम र आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्ने सम्भावना छ। यस्तो संरचनामा नेपालको सक्रिय सहभागिता विकास वित्त, स्वच्छ ऊर्जा, पर्यटन, शिक्षा, डिजिटल अर्थतन्त्र, विपद सुरक्षा र व्यापारका नयाँ अवसरसँग जोडिन सक्छ।

ब्रिक्सको सकारात्मक सन्देश स्पष्ट छ। विश्वको विकास केही सीमित शक्ति केन्द्रमा निर्भर हुनु आवश्यक छैन। विभिन्न राष्ट्रले आफ्नो प्राथमिकता र क्षमताअनुसार विकासका धेरै विकल्प प्रयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै बहुध्रुवीय सहकार्यको आधार हो। नयाँ दिल्लीको १८औँ ब्रिक्स शिखर सम्मेलनले यही दृष्टिकोणलाई व्यवहारिक सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्यो भने ब्रिक्स साझा विकास, सार्वभौमिक समानता र बढी समावेशी विश्व व्यवस्थाको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा अझ सुदृढ हुनेछ।