छालामा मुसा र कोठी किन आउँछन्? सामान्य परिवर्तनदेखि क्यान्सरको संकेतसम्म

एड्रियन मर्सर

मानिसको छालामा उमेरसँगै विभिन्न प्रकारका साना गाँठा, दाग, मुसा र कोठी देखिनु सामान्य कुरा हो। धेरै अवस्थामा यस्ता परिवर्तन हानिकारक हुँदैनन्। तर सबै मुसा र कोठी एउटै कारणले आउँदैनन्। कुनै भाइरसका कारण उत्पन्न हुन्छन् भने कुनै जन्मजात, आनुवंशिक, सूर्यको किरण, हर्मोन वा छालाका वर्णक कोषसँग सम्बन्धित हुन्छन्। त्यसैले छालामा नयाँ दाग वा गाँठा देखिँदा त्यसको प्रकृति बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सामान्यतया ‘मुसा’ भनिने वार्ट छालामा हुने भाइरल संक्रमण हो। यसको प्रमुख कारण ह्युमन प्यापिलोमा भाइरस अर्थात एचपीभी हो। भाइरस छालाको सानो चिरा वा चोटबाट प्रवेश गरी छालाको माथिल्लो तहका कोषलाई असामान्य रूपमा बढाउँदा खस्रो वा उठेको गाँठो देखिन सक्छ। हात, औँला, कुहिनो, घुँडा, खुट्टाको तलुवा तथा अनुहारमा समेत मुसा आउन सक्छ। बालबालिका, किशोरकिशोरी तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर भएका व्यक्तिमा यसको सम्भावना बढी देखिन्छ।

मुसा सर्ने प्रकृतिको हुन सक्छ। संक्रमित छालासँग प्रत्यक्ष सम्पर्क, एउटै रेजर, तौलिया वा व्यक्तिगत सामग्री साझा गर्ने, मुसा कोट्याउने वा काट्ने बानीले शरीरको अर्को भागमा समेत संक्रमण फैलिन सक्छ। खुट्टाको तलुवामा आउने मुसा शरीरको भारका कारण भित्रतर्फ दबिएको जस्तो देखिन सक्छ र हिँड्दा दुख्न पनि सक्छ। यौनाङ्ग क्षेत्रमा देखिने मुसा भने फरक प्रकारका एचपीभीसँग सम्बन्धित हुनसक्ने भएकाले चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

यसको विपरीत ‘कोठी’ अर्थात मोल सामान्यतया भाइरसका कारण आउँदैन र एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सर्दैन। कोठी छालालाई रङ दिने मेलानोसाइट नामक कोषहरू एउटै स्थानमा समूह बनाएर बढ्दा बन्ने गर्छ। केही कोठी जन्मदेखि नै हुन्छन् भने धेरैजसो बाल्यावस्था, किशोरावस्था र प्रारम्भिक वयस्क जीवनमा विकसित हुन्छन्। आनुवंशिक प्रभाव, सूर्यको पराबैंगनी किरण तथा शरीरमा हुने हर्मोन परिवर्तनले कोठीको संख्या वा स्वरूपमा प्रभाव पार्न सक्छ।

गर्भावस्था, किशोरावस्था वा अन्य हर्मोन परिवर्तनका समयमा केही कोठी गाढा वा ठूलो देखिन सक्छन्। लामो समयसम्म तीव्र घाममा बस्ने व्यक्तिमा नयाँ वर्णकयुक्त दाग वा कोठी विकसित हुनसक्छ। त्यसैले विशेष गरी बिहानपछिको तीव्र घाममा लामो समय बस्दा छालालाई कपडा, टोपी तथा उपयुक्त सनस्क्रिनबाट जोगाउनु उपयोगी हुन्छ।

अधिकांश कोठी सामान्य हुन्छन् र उपचार आवश्यक पर्दैन। तर पुरानो कोठी अचानक ठूलो हुनु, आकार असमान बन्नु, किनारा अनियमित हुनु, एउटै कोठीमा विभिन्न रङ देखिनु, लगातार बढिरहनु, चिलाउनु, दुख्नु, रगत आउनु वा घाउ बनेर निको नहुनु भने चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक पर्ने संकेत हुन्। छालाको क्यान्सर, विशेष गरी मेलानोमा, सामान्य कोठीभन्दा फरक देखिन सक्छ। त्यसैले असामान्य परिवर्तनलाई केवल ‘कोठी हो’ भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

कोठी परीक्षण गर्दा चिकित्सकले प्रायः यसको असमानता, किनारा, रङ, आकार र समयसँगै आएको परिवर्तनलाई मूल्याङ्कन गर्छन्। हातको हत्केला, पैतालाको तलुवा, नङमुनि वा शरीरका कम देखिने भागमा पनि शंकास्पद वर्णकयुक्त परिवर्तन हुनसक्ने भएकाले शरीरमा देखिएका नयाँ वा परिवर्तनशील दागप्रति सचेत रहनुपर्छ।

मुसाको उपचार सबै अवस्थामा तुरुन्त आवश्यक हुँदैन। केही मुसा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आफैं नियन्त्रण गर्दा महिनौँ वा केही वर्षमा हराउन सक्छन्। तर फैलिँदै गएको, दुख्ने, बारम्बार रगत आउने, अनुहार वा संवेदनशील क्षेत्रमा भएको अथवा धेरै संख्यामा देखिएको मुसाको उपचार आवश्यक पर्न सक्छ। चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार स्यालिसिलिक एसिडयुक्त औषधि, चिसो उपचार अर्थात क्रायोथेरापी, विद्युतद्वारा उपचार वा अन्य छाला उपचार विधि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

घरमै मुसा काट्ने, धागोले बाँध्ने, पोल्ने, तीव्र रसायन लगाउने वा प्रमाण नभएका घरेलु उपाय प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यसबाट संक्रमण, रगत बग्ने, स्थायी दाग बस्ने वा वास्तविक रोग पहिचानमा ढिलाइ हुन सक्छ। कोठीलाई पनि चिकित्सकीय परीक्षण नगरी आफैं काट्नु वा जलाउनु उचित हुँदैन। चिकित्सकलाई शंका लागेमा हटाइएको कोठीको नमुना परीक्षण गरेर क्यान्सरजन्य परिवर्तन भए नभएको पुष्टि गर्न सकिन्छ।

मुसा र कोठीबीचको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण फरक यही हो कि मुसा प्रायः भाइरसका कारण हुने संक्रमण हो र सर्न सक्छ, जबकि कोठी सामान्यतया वर्णक कोषको वृद्धिका कारण बन्ने गैरसंक्रामक छाला परिवर्तन हो। दुवै अधिकांश अवस्थामा सामान्य भए पनि स्वरूप, आकार, रङ वा व्यवहारमा असामान्य परिवर्तन देखिएमा छाला रोग विशेषज्ञको परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

छालाले शरीरभित्रको स्वास्थ्य अवस्थाबारे पनि संकेत दिन सक्छ। त्यसैले नयाँ मुसा वा कोठी देखिँदा डराउनु आवश्यक छैन, तर परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्नु पनि उचित होइन। विशेष गरी तीव्र रूपमा बढ्ने, रङ बदलिने, रगत आउने वा निको नहुने कुनै पनि छाला परिवर्तनको समयमै परीक्षण गर्नु नै सुरक्षित उपाय हो।