बहुध्रुवीय विश्वको पक्षमा लाभरोभ, युरोप र युक्रेनबारे कडा सन्देश
ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष
रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभरोभले विश्व व्यवस्था तीव्र रूपमा बहुध्रुवीय दिशातर्फ अघि बढिरहेको भन्दै ब्रिक्सलाई समानता, साझा विकास र पारस्परिक सम्मानमा आधारित नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। येकातेरिनबर्गमा सेप्टेम्बर १६ मा आयोजित संघीय शैक्षिक म्याराथन “ज्ञान. पहिलो” अन्तर्गत “नयाँ विश्व संरचना : सर्गेई लाभरोभसँग खुला संवाद” सत्रमा बोल्दै उनले ब्रिक्स, सांघाई सहयोग संगठन, स्वतन्त्र राष्ट्रहरूको राष्ट्रमण्डल, युरेसियाली आर्थिक संघ र सामूहिक सुरक्षा सन्धि संगठनलाई नयाँ प्रकारका अन्तर्राष्ट्रिय संरचनाका रूपमा व्याख्या गरे।
हालै नयाँ दिल्लीमा सम्पन्न ब्रिक्स शिखर सम्मेलनको उल्लेख गर्दै लाभरोभले समूहमा फरक सभ्यता, इतिहास र राजनीतिक पृष्ठभूमिका देश सहभागी भए पनि साझा विकास, समृद्धि र सुरक्षाका लागि उनीहरूबीच उल्लेखनीय समानता रहेको बताए। उनका अनुसार यस्तो सहकार्यको उद्देश्य अरू देशलाई क्षति पुर्याउनु वा उनीहरूको हितको मूल्यमा आफ्नो विकास गर्नु नभई सहभागी देशका जनताको समृद्धि र सुरक्षाका लागि समान अवसर सिर्जना गर्नु हो।
लाभरोभले रूस यस अवधारणाप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध रहेको बताए। उनले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई बहुध्रुवीय वास्तविकतासँग अनुकूल बनाउने प्रक्रिया वस्तुगत र दीर्घकालीन रहेको उल्लेख गर्दै यसलाई विश्वका बहुसंख्यक देशले समर्थन गरिरहेको दाबी गरे। उनका अनुसार साना तथा मध्यम आकारका देशले दबाब, धम्की र प्रतिबन्धबाट मुक्त भएर आफ्ना साझेदार आफैं छनोट गर्न सक्ने अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था नै रूसले परिकल्पना गरेको बहुध्रुवीय विश्व हो।
उनले पश्चिमी राजनीतिक नेतृत्वले बहुध्रुवीयताको विस्तारलाई आफ्नो पुरानो प्रभुत्वमाथिको चुनौतीका रूपमा लिएको आरोप लगाए। लाभरोभका अनुसार पश्चिमी शक्तिहरूले लामो समयसम्म उपनिवेशवाद, दासप्रथा र असमान अन्तर्राष्ट्रिय संरचनाबाट लाभ उठाएका थिए र अहिले बदलिँदो शक्ति सन्तुलनलाई रोक्न एकपक्षीय प्रतिबन्ध, राजनीतिक दबाब, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप र द्वन्द्व उत्प्रेरित गर्ने माध्यम प्रयोग गरिरहेका छन्। यी आरोप पश्चिमी सरकारहरूले स्वीकार गरेका छैनन् र रूस तथा पश्चिमबीच विश्व व्यवस्था, सुरक्षा र युक्रेन युद्धको कारणबारे गहिरो मतभेद कायम छ।
युक्रेन युद्धबारे लाभरोभले मस्कोको पुरानै अडान दोहोर्याउँदै कुनै पनि समाधानका लागि संकटका “मूल कारण” सम्बोधन हुनुपर्ने बताए। उनले नाटोको सैन्य पूर्वाधार रूसको सीमासम्म विस्तार गर्ने योजना र युक्रेनमा रुसी भाषा तथा संस्कृतिमाथि दबाब परेको विषयलाई मस्कोले द्वन्द्वको मूल कारणमध्ये मानेको बताए। रूसले फेब्रुअरी २०२२ देखि आफ्नो सैन्य कारवाहीलाई “विशेष सैन्य अभियान” भन्दै आएको छ। युक्रेन र उसका पश्चिमी साझेदारहरूले भने रूसी व्याख्या अस्वीकार गर्दै यसलाई युक्रेनको सार्वभौमिकता र भूभागविरुद्धको आक्रमणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्।
युरोपसँगको सम्बन्धबारे लाभरोभले रूसले सम्बन्ध तोडेको नभई युरोपले नै मस्कोसँग सम्बन्ध कमजोर बनाएको दाबी गरे। उनले रूसले अन्य बजार र साझेदार विस्तार गरिसकेको र प्रतिबन्ध तथा दबाबका बीच पनि अर्थतन्त्र तथा बाह्य सम्बन्ध सञ्चालन भइरहेको बताए। उनका अनुसार युरोपेली देशहरूले भविष्यमा गम्भीर राजनीतिक संवाद पुनः शुरु गर्न चाहे रूसले पहिले उनीहरूको प्रस्ताव सुन्ने र त्यसपछि आफ्ना हितका आधारमा निर्णय गर्नेछ।
युरोपेली संघको संस्थागत संरचनाप्रति पनि लाभरोभले आलोचना गरे। उनले राष्ट्रिय सरकारसँग रहने अधिकार ब्रसेल्सस्थित संस्थाहरूले क्रमशः आफ्नो नियन्त्रणमा लिइरहेको आरोप लगाउँदै युरोपमा राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने राजनीतिक शक्तिको उदयलाई स्वागत गर्ने बताए। यो धारणा युरोपभित्र सार्वभौमिकता, साझा नीति र राष्ट्रिय अधिकारबीच चलिरहेको व्यापक राजनीतिक बहससँग जोडिएको छ।
रुसमा हुने निर्वाचनबारे बोल्दै लाभरोभले पश्चिमी देशहरूले रुसी नागरिकको मतदान अधिकार र निर्वाचन प्रक्रियामा हस्तक्षेप गर्ने प्रयास गरिरहेको आरोप लगाए। विशेषगरी विदेशमा रहेका रुसी नागरिकलाई लक्षित गरी यस्तो गतिविधि बढी देखिएको उनको दाबी थियो। पश्चिमी देशहरूले भने रुसको निर्वाचन व्यवस्था, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र विपक्षी शक्तिमाथिको नियन्त्रणबारे अलग धारणा राख्दै आएका छन्।
लाभरोभको सबैभन्दा कडा टिप्पणी युरोपसँग सम्भावित प्रत्यक्ष सैन्य टकरावबारे आएको थियो। उनले युरोपले रूसविरुद्ध युद्धको तयारी गरिरहेको आरोप लगाउँदै यदि युरोपले रूसी संघमाथि प्रत्यक्ष आक्रमण गरे त्यो युक्रेन युद्धभन्दा “पूर्ण रूपमा फरक” प्रकृतिको युद्ध हुने बताए। उनले त्यस्तो संघर्ष “धेरै छोटो” हुने चेतावनीसमेत दिए र आफ्नो सन्देश युरोपेली राजधानी तथा सम्पूर्ण युरोपको प्रतिनिधित्व गर्ने दाबी गर्ने संस्थाहरूले बुझ्ने आशा व्यक्त गरे।
यो चेतावनी युरोपमा सुरक्षा संरचना पुनर्गठन, सैन्य क्षमता वृद्धि र रूससँगको दीर्घकालीन सम्बन्धबारे बहस तीव्र भइरहेको समयमा आएको हो। मस्कोले यस्ता तयारीलाई रूसविरुद्धको रणनीतिक दबाबका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ भने युरोपेली पक्षले आफ्ना सुरक्षा तयारीलाई रूसको युक्रेन युद्ध र व्यापक सुरक्षा जोखिमप्रतिको प्रतिरक्षात्मक प्रतिक्रिया बताउँदै आएको छ।
लाभरोभको समग्र सम्बोधनले रूसको वर्तमान विदेश नीतिका तीन मुख्य आधार स्पष्ट गरेको छ। पहिलो, बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थालाई अपरिवर्तनीय ऐतिहासिक प्रक्रियाका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास। दोस्रो, ब्रिक्स र अन्य गैरपश्चिमी संरचनालाई समानता र साझा विकासको वैकल्पिक अन्तर्राष्ट्रिय आधारका रूपमा बलियो बनाउने नीति। तेस्रो, युक्रेन युद्ध र युरोपसँगको तनावलाई व्यापक रूस–पश्चिम शक्ति संघर्षको सन्दर्भमा व्याख्या गर्ने रणनीति।
नयाँ दिल्लीको ब्रिक्स शिखर सम्मेलनलगत्तै आएको लाभरोभको सम्बोधनले मस्कोले ब्रिक्सलाई आर्थिक सहकार्यको मञ्चमात्र नभई बदलिँदो विश्व शक्ति संरचनाको राजनीतिक अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्न थालेको देखाउँछ। रूसको दृष्टिमा नयाँ विश्व व्यवस्थाको केन्द्र कुनै एक शक्ति वा सभ्यता होइन, धेरै शक्ति केन्द्रबीचको सन्तुलन र स्वतन्त्र निर्णय क्षमता हो। तर यस अवधारणाको वास्तविक स्वरूप कस्तो बन्छ भन्ने प्रश्न भने रूस, चीन, भारत, ब्रिक्सका अन्य सदस्य, पश्चिमी शक्तिहरू तथा ग्लोबल साउथका व्यापक हितबीच विकसित हुने शक्ति सम्बन्धले निर्धारण गर्नेछ।
