कर्णालीमा यार्चागुम्बाको मूल्य र उत्पादन घट्दै, संकलकदेखि व्यापारीसम्म आर्थिक दबाब

ड्रागन मिडिया सम्वाददाता

कर्णाली प्रदेशका हिमाली तथा पहाडी जिल्लामा यार्चागुम्बाको उत्पादन, गुणस्तर र बिक्री मूल्य घट्दै जाँदा यसैमा निर्भर परिवारको जीविकोपार्जन कठिन बन्दै गएको छ। कोरोना महामारीअघि प्रतिकिलो ३२ लाख रुपैयाँसम्म बिक्री भएको यार्चागुम्बाले पछिल्ला वर्षमा अपेक्षित मूल्य पाउन छाडेको छ। डोल्पा र मुगुका संकलकले जोखिमपूर्ण हिमाली पाटनमा लामो समय बिताउँदा पनि खर्चअनुसार आम्दानी गर्न नसकेको बताएका छन्।

जाजरकोटको बारेकोट गाउँपालिका–२ का नेत्रबहादुर गिरी पत्नी र दुई छोरासहित यस वर्ष डोल्पाको कागमारा पाटन पुगेका थिए। चार जनाको परिवारले करिब एक महिना लगाएर संकलन गरेको यार्चाबाट एक लाख २० हजार रुपैयाँ आम्दानी गरेको थियो। पाटनसम्म पुग्न र आवश्यक सामग्री जुटाउन मात्रै करिब ६० हजार रुपैयाँ खर्च भएको उनको भनाइ छ। पर्याप्त आम्दानी नभएपछि उनले दुई छोरालाई मजदुरीका लागि भारत पठाएका छन्।

मुगुको खत्याड गाउँपालिका–३ का लक्ष्मण बुढाको अनुभव पनि उस्तै छ। पत्नीसमेतको सहयोगमा करिब एक महिना यार्चा संकलन गर्दा डेढ लाख रुपैयाँ आम्दानी भएको उनले बताएका छन्। छ वर्षअघि यही पेसाबाट पाँच लाख रुपैयाँसम्म कमाएको स्मरण गर्दै उनले अहिले उत्पादन र मूल्य दुवै घटेको बताएका छन्।

कान्तिपुरमा प्रकाशित विवरणअनुसार यस वर्ष कर्णालीका पाटनमा झन्डै दश हजार स्थानीय यार्चा संकलनका लागि पुगेका थिए। तर चिनियाँ खरिदकर्ताको माग अनिश्चित भएपछि स्थानीय व्यापारीले संकलकबाट पर्याप्त परिमाणमा यार्चा खरिद गर्न सकेका छैनन्। मुगुकी वन अधिकृत वसन्ती बुढाका अनुसार त्यस क्षेत्रमा उत्पादन हुने यार्चाको प्रमुख बजार चीन हो। चिनियाँ बजारमा उपलब्धता बढेको र व्यापारीको आगमन घटेको स्थानीय व्यवसायी तथा अधिकारीहरूको भनाइ छ।

मुगुमा गत वर्ष यार्चा प्रतिकिलो १८ लाख रुपैयाँसम्म बिक्री भएको थियो। यस वर्ष अहिलेसम्म डिभिजन वन कार्यालयबाट दश किलोको मात्र निकासी अनुमति जारी भएको विवरणमा उल्लेख छ। डोल्पामा गत वर्ष गुणस्तरअनुसार प्रतिकिलो २० देखि २४ लाख रुपैयाँसम्म मूल्य प्राप्त भएको थियो। यस वर्ष कतिपय संकलकले प्रतिगोटा सात सयदेखि एक हजार रुपैयाँमा यार्चा बिक्री गरेका छन्।

मूल्य घट्दा स्थानीय व्यापारी पनि प्रभावित भएका छन्। संकलकबाट खरिद गरिएको यार्चा बिक्री गर्न लामो समय कुर्नुपर्ने, ढुवानी तथा बसोबासमा खर्च बढ्ने र अपेक्षित खरिदकर्ता नभेटिने समस्या उनीहरूले सुनाएका छन्। कतिपय व्यापारीले पछिल्ला वर्षमा यार्चाको कारोबार घटाएका छन् भने केहीले अन्य जडीबुटी व्यापारलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्।

उत्पादन घट्नु अर्को गम्भीर चुनौती बनेको छ। कर्णाली प्रदेश वन निर्देशनालयको तथ्याङ्कअनुसार आर्थिक वर्ष २०७५/७६ मा एक हजार ६०९ किलो रहेको यार्चाको परिमाण २०७६/७७ मा एक हजार ४०५ किलो र २०८०/८१ मा ८०७ किलोमा झरेको थियो। गत वर्ष करिब ४९४ किलो यार्चा प्रदेशबाहिर गएको निर्देशनालयको विवरण छ। यी तथ्याङ्क फरक वर्षका उत्पादन तथा निकासी अभिलेखमा आधारित भएकाले तिनलाई एउटै मापनका रूपमा तुलना गर्दा सावधानी आवश्यक हुन्छ।

वनस्पतिविद् कमल शर्माले अनुकूल वर्षाको कमी, बढ्दो तापक्रम, मानवीय चहलपहल, वन विनाश र आगलागीजस्ता कारणले हिमाली जडीबुटीको उत्पादन प्रभावित भइरहेको बताएका छन्। स्थानीय व्यापारीका अनुसार पछिल्लो समय पोटिलो र ढुसी कम लागेको गुणस्तरीय यार्चा पाउन पनि कठिन भएको छ। उत्पादन घट्नुका साथै गुणस्तर कमजोर हुँदा संकलकले पाउने मूल्यमा थप दबाब परेको उनीहरूको भनाइ छ।

यार्चा संकलनमा ज्यानको जोखिमसमेत उच्च छ। कर्णाली प्रदेश प्रहरी कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार यस वर्ष मुगु र डोल्पामा संकलनका क्रममा पाँच जनाको मृत्यु भएको छ। कार्यालयका अनुसार २०७१ सालयता यार्चा टिप्न गएका ७८ जनाले ज्यान गुमाएका छन् भने १०६ जना घाइते वा बिरामी भएका छन्। कठिन भूगोल, भीरबाट खस्ने जोखिम र लेक लाग्ने समस्या संकलकका प्रमुख चुनौती हुन्।

यस वर्ष डोल्पाको मरिम्ला र मुगुको ह्याजिमार सीमाक्षेत्रमा लाग्ने अस्थायी हाटबजारको मिति तय नहुँदा व्यापार थप अनिश्चित बनेको छ। यी हाटबजारमा स्थानीयले यार्चा र अन्य जडीबुटी बिक्री गर्नुका साथै दैनिक उपभोग्य सामग्री खरिद गर्दै आएका छन्। डोल्पाकी प्रमुख जिल्ला अधिकारी जुनु हमाल ढकालका अनुसार हाटबजार सञ्चालनबारे पहल गर्न गृह मन्त्रालयमा पत्राचार गरिएको छ।

कर्णालीका हिमाली बासिन्दाका लागि यार्चागुम्बा सामान्य व्यापारिक वस्तु मात्र होइन, सीमित रोजगारी र खेतीयोग्य जमिनबीच परिवार धान्ने महत्त्वपूर्ण आम्दानीको स्रोत हो। उत्पादन संरक्षण, सुरक्षित संकलन, गुणस्तर परीक्षण, पारदर्शी मूल्य निर्धारण र भरपर्दो बजार पहुँचमा सुधार नभएसम्म यसको घट्दो आम्दानीले स्थानीय अर्थतन्त्रमा दबाब पारिरहने देखिएको छ।