जलविन्दुमा लेजर उपचारपछि के गर्ने? आँखाको सुरक्षा, औषधि र नियमित परीक्षणबारे सम्पूर्ण जानकारी

एड्रियन मर्सर

जलविन्दु अर्थात ग्लुकोमा आँखाको दृष्टि स्नायुमा क्रमशः क्षति पुर्‍याउने रोग हो। यसको प्रमुख उपचार आँखाभित्रको चाप नियन्त्रण गरेर थप दृष्टि क्षति हुने जोखिम कम गर्नु हो। औषधि, लेजर र शल्यक्रिया यसका उपचारका प्रमुख विधि हुन्। लेजर उपचारले आँखाभित्रको तरल पदार्थको निकास सुधार्न वा त्यसको प्रवाहका लागि नयाँ बाटो बनाउन सहयोग गर्छ। तर लेजर सम्पन्न हुनु नै जलविन्दुको उपचार समाप्त हुनु होइन। उपचारपछिको हेरचाह, नियमित औषधि, आँखाको चाप परीक्षण र दृष्टि स्नायुको दीर्घकालीन निगरानी उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

जलविन्दुमा सबै बिरामीलाई एउटै प्रकारको लेजर गरिँदैन। खुला कोणको जलविन्दुमा सेलेक्टिभ लेजर ट्राबेकुलोप्लास्टी अर्थात एसएलटी प्रयोग गरिन्छ। यसले आँखाभित्रको तरल पदार्थ बाहिर निस्कने प्राकृतिक निकास प्रणालीको कार्यक्षमता सुधारेर चाप घटाउन सहयोग गर्छ। साँघुरो कोण वा कोण बन्द हुने जोखिम भएका बिरामीमा लेजर पेरिफेरल इरिडोटोमी अर्थात एलपीआई गरिन्छ। यसमा आँखाको रंगीन भाग अर्थात आइरिसमा सानो प्वाल बनाएर तरल पदार्थको प्रवाह सहज बनाइन्छ। उपचारको प्रकारअनुसार औषधि, सावधानी र फलोअपको समय फरक हुन सक्छ।

लेजरपछि पहिलो केही घण्टा

लेजर गरेपछि केही समय दृष्टि धमिलो हुनु, आँखामा हल्का असजिलो महसुस हुनु, सामान्य रातोपन वा प्रकाशप्रति संवेदनशीलता देखिनु सम्भव हुन्छ। एलपीआईपछि टाउको दुख्ने वा आँखामा हल्का दुखाइ हुने समस्या पनि देखिन सक्छ। अधिकांश अवस्थामा यस्ता लक्षण क्रमशः कम हुँदै जान्छन्। तर सामान्य असजिलो र असामान्य पीडाबीचको भिन्नता बुझ्नुपर्छ। दुखाइ बढ्दै जानु, दृष्टि अचानक घट्नु वा आँखाको रातोपन तीव्र हुनु सामान्य उपचारपछिको प्रतिक्रिया मानेर बस्नु हुँदैन।

लेजरपछि आँखाको चाप अस्थायी रूपमा बढ्न सक्ने भएकाले चिकित्सकले अस्पतालमै केही समय निगरानी गर्न सक्छन्। आवश्यकताअनुसार चाप घटाउने थोपा वा अन्य औषधि दिइन्छ। अस्पतालबाट घर फर्कन अनुमति पाउनु तत्कालको अवस्था सन्तोषजनक रहेको सङ्केत हो, तर त्यसले पछिल्ला दिनमा चाप बढ्दैन भन्ने सुनिश्चित गर्दैन। त्यसैले निर्धारित पुनः परीक्षण अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

औषधि कहिले र कसरी प्रयोग गर्ने?

लेजर गरेपछि पहिलेदेखि प्रयोग गरिरहेको जलविन्दुको थोपा चिकित्सकले स्पष्ट रूपमा परिवर्तन वा बन्द गर्न नभनेसम्म निरन्तर प्रयोग गर्नुपर्छ। कतिपय बिरामीमा लेजरपछि औषधिको मात्रा घटाउन सकिन्छ भने अरूमा पहिलेको औषधि जारी राख्नुपर्ने हुन्छ। यस्तो निर्णय आँखाको चाप, जलविन्दुको अवस्था र उपचारको प्रभावका आधारमा चिकित्सकले गर्छन्। लेजर गरिसकेपछि अब थोपा आवश्यक पर्दैन भन्ने अनुमान गरेर औषधि बन्द गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

विशेषगरी एलपीआईपछि केही दिन सूजन घटाउने थोपा दिइन सक्छ। एसएलटीपछि पनि चिकित्सकले आवश्यक ठानेमा यस्ता औषधि प्रयोग गराउन सक्छन्, यद्यपि सबै बिरामीलाई अनिवार्य रूपमा एउटै औषधि दिइँदैन। स्टेरोइडयुक्त आँखाको थोपा चिकित्सकले तोकेको अवधि र मात्रामा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। केही व्यक्तिमा स्टेरोइडले आँखाको चाप बढाउन सक्ने भएकाले आफूखुसी थप्ने वा लामो समय प्रयोग गर्ने गर्नु हुँदैन।

आँखाको थोपा हाल्नुअघि हात सफा गर्नुपर्छ। बोतलको टुप्पो आँखा, परेला वा छालामा छुवाउनु हुँदैन। एकभन्दा बढी प्रकारका थोपा प्रयोग गर्नुपर्ने भए सामान्यतया कम्तीमा पाँच मिनेटको अन्तर राख्न सकिन्छ, तर चिकित्सकले फरक निर्देशन दिएको अवस्थामा त्यही पालना गर्नुपर्छ। थोपा हालेपछि आँखा हल्का बन्द गरेर नाकतर्फको भित्री कुनामा करिब एक मिनेट नरम दबाब दिँदा औषधि आँखामा रहन सहयोग पुग्न सक्छ।

दैनिक जीवनमा के गर्ने र के नगर्ने?

लेजरपछि सबै बिरामीलाई लामो समय ओछ्यानमा आराम गर्नुपर्ने हुँदैन। सामान्य अवस्थामा धेरै मानिस चाँडै दैनिक गतिविधिमा फर्कन सक्छन्। तर उपचारकै दिन दृष्टि धमिलो भएको अवस्थामा सवारी चलाउनु, उचाइमा काम गर्नु वा जोखिमपूर्ण उपकरण सञ्चालन गर्नु हुँदैन। अस्पतालबाट घर फर्कन सहयोगी व्यक्ति साथमा हुनु उपयोगी हुन्छ।

मोबाइल, टेलिभिजन वा कम्प्युटर प्रयोगले सामान्यतया लेजरको प्रभाव नष्ट गर्दैन। तर आँखामा असजिलो भए प्रयोगको अवधि घटाएर विश्राम गर्नुपर्छ। पढ्दा वा पर्दा हेर्दा आँखा सुख्खा हुने समस्या भए चिकित्सकको सल्लाह अनुसार कृत्रिम आँसु प्रयोग गर्न सकिन्छ। सामान्य हिँडडुल र हल्का घरायसी काम प्रायः सम्भव हुन्छन्। भारी व्यायाम, पौडी, आँखामा पानी पर्ने गतिविधि वा आँखाको मेकअपबारे भने गरिएको लेजरको प्रकार र चिकित्सकको निर्देशन अनुसार निर्णय गर्नुपर्छ।

आँखा मिच्ने वा अनावश्यक रूपमा दबाब दिने बानीबाट बच्नुपर्छ। बाहिर चर्को घाम वा प्रकाशले असजिलो बनाए घामबाट जोगाउने चस्मा लगाउन सकिन्छ। आँखामा धुलो, धुवाँ वा रासायनिक पदार्थ पर्ने जोखिम भएको काम गर्दा उचित सुरक्षा अपनाउनुपर्छ। चिकित्सकले विशेष प्रतिबन्ध नलगाएको अवस्थामा सामान्य भोजन, पानी पिउने र सुत्ने गतिविधिमा ठूलो परिवर्तन आवश्यक हुँदैन।

लेजरपछि दृष्टि किन तत्काल सुधार हुँदैन?

जलविन्दुको उपचारबारे सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तथ्य के हो भने यस रोगले दृष्टि स्नायुमा पुर्‍याइसकेको क्षति सामान्यतया उल्ट्याउन सकिँदैन। लेजरको उद्देश्य पहिले गुमेको दृष्टि फिर्ता ल्याउनु होइन, बाँकी दृष्टि जोगाउन थप क्षति हुने जोखिम कम गर्नु हो। त्यसैले उपचारपछि चाप घटे पनि बिरामीले पहिलेको जस्तै धमिलोपन, दृष्टिक्षेत्रको कमी वा अन्य दृष्टिसम्बन्धी समस्या अनुभव गरिरहन सक्छन्।

एसएलटीको पूर्ण प्रभाव मूल्याङ्कन गर्न प्रायः केही हप्ता लाग्छ। एलपीआईले आँखाभित्रको तरल पदार्थको प्रवाहका लागि बाटो बनाउने भए पनि त्यसपछि चाप र कोणको अवस्था पुनः जाँच गर्नुपर्छ। कुनै बिरामीमा अपेक्षित प्रभाव नदेखिए औषधि परिवर्तन, अर्को लेजर वा शल्यक्रियाको आवश्यकता पर्न सक्छ। यसलाई बिरामीको असावधानी वा उपचार असफल भएको एकमात्र प्रमाणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

फलोअपमा कुन कुन परीक्षण आवश्यक हुन्छन्?

लेजरपछि चिकित्सकले तोकेको समयमा आँखाको चाप परीक्षण गर्नुपर्छ। एलपीआईपछि प्रायः प्रारम्भिक फलोअपमा चाप र बनाइएको प्वालको अवस्था जाँच गरिन्छ। एसएलटीपछि केही हप्ताको अन्तरमा चाप परीक्षण गरेर उपचारको प्रभाव मूल्याङ्कन गरिन्छ। तर सबै बिरामीका लागि एउटै समयतालिका उपयुक्त हुँदैन। उपचारअघि चाप कति थियो, दृष्टि स्नायुमा कति क्षति पुगेको छ र बिरामीमा अन्य आँखासम्बन्धी समस्या छन् कि छैनन् भन्ने आधारमा परीक्षणको समय निर्धारण हुन्छ।

दीर्घकालीन निगरानीमा आँखाको चापसँगै दृष्टि स्नायुको परीक्षण, दृष्टिक्षेत्र परीक्षण र अप्टिकल कोहेरेन्स टोमोग्राफी अर्थात ओसीटी उपयोगी हुन्छन्। चाप सामान्य देखिँदैमा जलविन्दु पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। केही बिरामीमा तुलनात्मक रूपमा कम चापमा पनि दृष्टि स्नायुको क्षति बढ्न सक्छ। त्यसैले चिकित्सकले प्रत्येक बिरामीका लागि छुट्टै लक्ष्य चाप निर्धारण गर्न सक्छन्।

कुन अवस्थामा तत्काल अस्पताल जाने?

लेजरपछि अचानक दृष्टि घट्नु, आँखामा तीव्र वा निरन्तर बढ्दो दुखाइ हुनु, अत्यधिक रातोपन देखिनु, तीव्र टाउको दुखाइसँगै वाकवाकी वा बान्ता हुनु अथवा बत्ती वरिपरि रंगीन घेरा देखिनु तत्काल चिकित्सकीय परीक्षण आवश्यक पर्ने लक्षण हुन्। यी लक्षण आँखाको चाप असामान्य रूपमा बढेको वा अन्य जटिलता विकसित भएको सङ्केत हुन सक्छन्। अस्पतालको नियमित फलोअप मिति पर्खनुभन्दा तत्काल आँखा उपचार सेवा लिनुपर्छ।

एलपीआईपछि केही व्यक्तिले प्रकाशको रेखा, छायाँ वा प्रतिछायाँजस्ता दृश्य अनुभव गर्न सक्छन्। समस्या निरन्तर रहिरहे वा दैनिक जीवनमा असर गरे चिकित्सकलाई जानकारी दिनुपर्छ। एसएलटीपछि सूजन वा चापमा अस्थायी वृद्धि हुन सक्छ। कुनै पनि लेजरपछि असामान्य लक्षण देखिए बिरामीले आफूले प्रयोग गरिरहेका सबै आँखाका औषधिको नामसहित चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नु उपयोगी हुन्छ।

लेजरको प्रभाव कति समय रहन्छ?

एसएलटीको चाप घटाउने प्रभाव व्यक्ति अनुसार फरक हुन्छ र समयसँगै कम हुन सक्छ। आवश्यक अवस्थामा चिकित्सकले उपचार दोहोर्‍याउने, औषधि थप्ने वा अर्को उपचार विधि अपनाउने निर्णय गर्न सक्छन्। एलपीआईपछि बनाइएको प्वाल सामान्यतया खुला रहन्छ, तर कहिलेकाहीँ पर्याप्त नखुलेको वा पुनः बन्द भएको अवस्थामा थप उपचार आवश्यक हुन सक्छ। एलपीआई गरिसकेपछि पनि केही बिरामीमा जलविन्दुको चाप नियन्त्रण गर्न औषधि वा शल्यक्रिया चाहिन सक्छ।

जलविन्दुका बिरामीले आफ्नो रोगको प्रकार, गरिएको लेजरको नाम, उपचारअघि र पछिको चाप, लक्ष्य चाप, प्रयोग गर्नुपर्ने औषधि र अर्को परीक्षणको मिति स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ। उपचारको कागजात र पुराना परीक्षण प्रतिवेदन सुरक्षित राख्दा रोगको प्रगति मूल्याङ्कन गर्न सहयोग पुग्छ। एउटै बिरामीमा दुवै आँखाको अवस्था र उपचार आवश्यकता फरक हुन सक्ने भएकाले एउटा आँखाको औषधि वा निर्देशन अर्को आँखामा स्वतः लागू गर्नु हुँदैन।

जलविन्दुको सफल व्यवस्थापनमा चिकित्सक र बिरामी दुवैको निरन्तर भूमिका हुन्छ। चिकित्सकले उपयुक्त उपचार र निगरानी योजना निर्धारण गर्छन् भने बिरामीले औषधि नियमित प्रयोग गर्ने, फलोअप नछुटाउने र असामान्य लक्षण समयमै जानकारी दिने जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। लेजर उपचारलाई रोग पूर्ण रूपमा निको पार्ने अन्तिम उपायका रूपमा होइन, बाँकी दृष्टि दीर्घकालसम्म सुरक्षित राख्ने व्यापक उपचार योजनाको महत्त्वपूर्ण हिस्साका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।