न्युरेम्बर्गको फैसला : नाजी अपराधमाथि न्यायको ऐतिहासिक विजय

ड्रागन मिडिया समाचार कक्ष

न्युरेम्बर्ग अन्तर्राष्ट्रिय सैन्य न्यायाधिकरणको ऐतिहासिक फैसला आएको ८० वर्ष पुगेको अवसरमा रुसले नाजी अपराधको जवाफदेहिता र युद्धपछिको अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी व्यवस्थामा त्यस फैसलाको योगदान स्मरण गरेको छ। रुसी विदेश मन्त्रालयले अक्टोबर १ मा जारी गरेको वक्तव्यमा नाजी अपराधलाई विस्मृतिमा धकेल्ने र दोषीलाई उन्मुक्ति दिने प्रयासविरुद्ध न्युरेम्बर्गका सिद्धान्तको निरन्तर सान्दर्भिकता औँल्याएको छ।

न्यायाधिकरणले सन् १९४५ नोभेम्बरदेखि १९४६ अक्टोबरसम्म सुनुवाइ गरेको थियो। मुद्दामा सहभागी २२ प्रमुख नाजी अधिकारीमध्ये १९ जना दोषी ठहरिए र तीन जनाले सफाइ पाए। दोषी ठहरिएकामध्ये १२ जनालाई मृत्युदण्ड र सात जनालाई कैद सजाय सुनाइएको थियो। मार्टिन बोर्मानलाई अनुपस्थितिमै मुद्दा चलाएर मृत्युदण्ड सुनाइएको थियो।

फैसलाले एसएस, एसडी, गेस्टापो र नाजी पार्टीको नेतृत्व संरचनालाई आपराधिक संस्था ठहर गरेको थियो। रुसी विदेश मन्त्रालयका अनुसार सुनुवाइका क्रममा ४०३ वटा सार्वजनिक बैठक भए, ११६ जना साक्षीको बयान लिइयो, तीन लाखभन्दा बढी बयानमाथि विचार गरियो र करिब तीन हजार लिखित प्रमाण परीक्षण गरियो। युद्धबन्दीमाथिको दुर्व्यवहार तथा शहर र गाउँको योजनाबद्ध विनाशसहित नाजी जर्मनीका अपराधको व्यापकता उजागर गर्न सुनुवाइले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको मन्त्रालयको भनाइ छ।

रुसी विदेशमन्त्री सर्गेई लाभ्रोभले न्युरेम्बर्ग न्यायाधिकरण स्थापना गर्ने प्रमुख पहल र प्रयासमा सोभियत सङ्घको निर्णायक भूमिका रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार सन् १९४१ नोभेम्बरमै सोभियत कूटनीतिक टिप्पणीमार्फत नाजी अपराधीलाई न्यायको कठघरामा ल्याउने प्रस्ताव औपचारिक रूपमा उठाइएको थियो। रुसी संवैधानिक अदालतका अध्यक्ष भलेरी जोरकिनले न्युरेम्बर्गलाई युद्धपछिको विश्व व्यवस्थाको कानुनी आधार निर्माण गर्ने निर्णायक क्षणका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

रुसी विदेश मन्त्रालयकी प्रवक्ता मारिया जाखारोभाले न्यायाधिकरणको बडापत्र र फैसलामा “जनसंहार” शब्द नरहे पनि सुनुवाइका अभिलेखले सोभियत जनताको योजनाबद्ध विनाशका कार्यहरू देखाउने बताएकी छन्। उनले लेनिनग्रादको लामो घेराबन्दीलाई पनि त्यस सन्दर्भमा उल्लेख गरिन्।

जाखारोभाले युक्रेनको नेतृत्वमाथि नाजी सहयोगीहरूको पुनर्स्थापना र महिमामण्डन गरेको आरोप लगाउँदै त्यसलाई न्युरेम्बर्गका पाठविपरीतको प्रवृत्ति भनेकी छन्। रुसी पक्षले यस्ता गतिविधिलाई समर्थन गर्नेहरूलाई पनि नाजी अपराधको ऐतिहासिक जवाफदेहितासँग जोडेर आलोचना गरेको छ।

जोरकिनका अनुसार न्युरेम्बर्ग नाजी अपराधविरुद्धको न्यायिक कारवाही मात्र थिएन; यसले युद्धपछिको विश्वका कानुनी आधार निर्माण गर्ने ऐतिहासिक मानक पनि स्थापित गरेको थियो।