नेपाल–रूस सम्बन्ध : ऐतिहासिक विश्वासबाट परिणाममुखी सहकार्यतर्फ
मुना चन्द
नेपाल र रूसबीचको सम्बन्धको महत्त्व कूटनीतिक इतिहासमा मात्र सीमित छैन। सार्वभौम समानता, पारस्परिक सम्मान र राष्ट्रिय स्वाधीनताको सिद्धान्तमा आधारित यो सम्बन्धलाई शिक्षा, संस्कृति, पर्यटन र आर्थिक सहकार्यका माध्यमबाट अझ जीवन्त बनाउन सकिन्छ। अक्टोबर ७ मा काठमाडौँमा सम्पन्न द्विपक्षीय परामर्शले यही सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्ने अवसर खोलेको छ।
रूसी उपविदेशमन्त्री आन्द्रेई रुडेन्को र नेपाली परराष्ट्र सचिव अमृतबहादुर राईको नेतृत्वमा भएको बैठक सन् २०१८ पछि यस प्रारूपमा सम्पन्न पहिलो परामर्श थियो। लामो अन्तरालपछि उच्चस्तरीय छलफल पुनः सुरु हुनु सकारात्मक संकेत हो। दुवै पक्षले नियमित सम्पर्क र संवादको आवश्यकता स्वीकार गर्नुले सम्बन्धलाई औपचारिक भेटघाटमा सीमित नराखी निरन्तर सहकार्यतर्फ लैजाने आधार तयार गरेको छ।
कूटनीतिक सम्बन्ध बलियो हुन विश्वास, निरन्तर संवाद र एकअर्काका राष्ट्रिय प्राथमिकताप्रतिको सम्मान आवश्यक हुन्छ। नेपालले अवलम्बन गर्दै आएको असंलग्नता र तटस्थताको सिद्धान्तलाई रूसले सम्मान गरेको जनाएको छ। नेपालको स्वतन्त्र विदेश नीति र आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार निर्णय गर्ने अधिकारलाई मान्यता दिनु समानतामा आधारित सम्बन्धको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यही पारस्परिक सम्मानले दुई देशलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा संवाद र सहकार्यका सम्भावना खोज्न सक्षम बनाउँछ।
परामर्शको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि आर्थिक सहकार्यका लागि कार्यसमूह सञ्चालनमा आउनु हो। सेप्टेम्बर ३० मा रूसको आर्थिक विकास मन्त्रालय र नेपालको उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयका प्रतिनिधिबीच भएको प्रारम्भिक अनलाइन बैठकले यस संयन्त्रको काम अघि बढाएको छ। नियमित सूचना आदानप्रदान, दुवै देशका आवश्यकता र अवसरको पहिचान तथा सम्भावित आयोजनाको सावधानीपूर्वक मूल्याङ्कनमार्फत सहकार्यलाई योजनाबद्ध बनाउन सकिन्छ। नेपालमा सहकार्यका प्रस्तावहरू प्रशस्त रहेको रूसी पक्षको आकलनले पनि आर्थिक सम्बन्ध विस्तारको सम्भावना देखाउँछ।
अब यो संयन्त्रलाई निरन्तरता दिँदै प्रस्तावहरूलाई ठोस छलफल र व्यावहारिक योजनामा बदल्नु आवश्यक छ। दुवै पक्षका लागि लाभदायी, आर्थिक रूपमा सम्भव र दीर्घकालीन उपयोगिता भएका आयोजनालाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र र सम्बन्धित संस्थाबीच नियमित सम्पर्क उपयोगी हुनेछ। छलफलको निष्कर्षलाई कार्ययोजना र स्पष्ट जिम्मेवारीसँग जोड्न सके आर्थिक सम्बन्धले नयाँ गति लिन सक्छ।
शिक्षा नेपाल–रूस सम्बन्धको बलियो मानवीय आधार हो। सोभियत र रूसी विश्वविद्यालयबाट अध्ययन गरेका करिब सात हजार नेपालीले नेपालको विकासमा योगदान गरेको रूसी पक्षले जनाएको छ। ती स्नातकहरू दुई देशबीच ज्ञान, सीप र अनुभव जोड्ने जीवित सेतु हुन्। उच्च शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्ने नेपाली विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने सम्भावनाबारे रूसले व्यक्त गरेको आशा यस सम्बन्धलाई नयाँ पुस्तासम्म विस्तार गर्ने सकारात्मक कदम हो। छात्रवृत्तिसँगै विश्वविद्यालयबीचको सम्पर्क, शैक्षिक आदानप्रदान र अनुसन्धान सहकार्यलाई पनि अघि बढाउन सकिन्छ।
संस्कृति र पर्यटनले जनस्तरको सम्बन्धलाई नजिक ल्याउँछन्। काठमाडौँका सांस्कृतिक सम्पदा अवलोकन गरेको रूसी प्रतिनिधिमण्डलले जीवित देवी कुमारीको दर्शनलाई शुभ संकेतका रूपमा लिनु दुई समाजबीचको सांस्कृतिक जिज्ञासा र सम्मानको उदाहरण हो। नेपालका बौद्ध तीर्थस्थल र हिमाली पदयात्राप्रति रूसी नागरिकको चासो बढाउन सकिने सम्भावना पनि छ। तर पर्यटनको आकर्षणलाई सहज यात्रा, भरपर्दो सूचना र प्रभावकारी सेवाले साथ दिनुपर्छ। यस्तो सहजीकरणले यात्रुको अनुभव सुधार्नुका साथै स्थानीय समुदायले पर्यटनबाट पाउने लाभ बढाउन सक्छ।
रूसमा रहेका नेपाली नागरिकका विषयमा दुवै देशका सम्बन्धित निकायबीच भइरहेको समन्वय अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। परराष्ट्र मन्त्रालयको कन्सुलर सेवा विभाग र रूसी निकायबीच निकट सम्पर्कले नागरिकका समस्या समयमै बुझ्न र समाधान खोज्न मद्दत गर्छ। नागरिकको हितमा केन्द्रित यस्तो सहकार्यले कूटनीतिक सम्बन्धलाई दैनिक जीवनसँग जोड्छ र दुई देशबीचको विश्वासलाई थप मजबुत बनाउँछ।
द्विपक्षीय सम्बन्धको कानुनी आधार विस्तार गर्ने सम्भावनामा दुवै पक्षले चासो देखाएका छन्। विद्यमान सहमति र सम्झौताको समीक्षा गर्दै आवश्यक क्षेत्रमा नयाँ व्यवस्था अघि बढाउन सके सहकार्यलाई स्थायित्व दिन सकिन्छ। यसका लागि पारस्परिक हित र दुवै देशका कानुनी प्रक्रियाको सम्मान गर्दै क्रमिक रूपमा अघि बढ्नु उपयुक्त हुन्छ।
परामर्शका क्रममा रूसी पक्षले नेपालमा आएको बाढीबाट भएको जनधनको क्षतिप्रति दुःख व्यक्त गरेको थियो। यस्तो मानवीय संवेदनाले सम्बन्धको कूटनीतिक पक्षसँगै साझा मानवीय सरोकारलाई पनि उजागर गर्छ। जलवायु परिवर्तनका असर र विपद्का चुनौतीबारे संवादलाई निरन्तरता दिनु नेपालजस्तो संवेदनशील भौगोलिक अवस्था भएको देशका लागि विशेष महत्त्वको विषय हो।
नेपाल र रूसबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापनाको ७०औँ वर्षगाँठ मनाइरहँदा काठमाडौँमा भएको परामर्शले पुरानो मित्रतालाई भविष्यको सहकार्यसँग जोड्ने अवसर दिएको छ। बैठकपछि सोल्टी काठमाडौँमा आयोजित स्वागत समारोहले पनि यस अवसरको ऐतिहासिक महत्त्वलाई प्रतिबिम्बित गर्यो। अबको प्राथमिकता राजनीतिक समझदारीलाई शिक्षा, व्यापार, संस्कृति, पर्यटन, नागरिक सेवा र कानुनी सहकार्यमा देखिने परिणामसँग जोड्नु हो।
दशैंले उज्यालोको अन्धकारमाथि र न्यायको विनाशकारी शक्तिमाथि विजयको सन्देश दिन्छ। रूसी पक्षको शुभकामनाले नेपाली पर्वप्रति देखाएको सम्मानलाई दुई देशबीचको सांस्कृतिक निकटताको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ। ऐतिहासिक विश्वास, पारस्परिक सम्मान र नियमित संवादलाई आधार बनाएर अघि बढे नेपाल–रूस सम्बन्ध अझ व्यापक, व्यावहारिक र जनमुखी बन्ने सम्भावना बलियो छ।
