चिसोबाट बच्ने उपाय: न्यानो लुगा मात्र पर्याप्त हुँदैन

एड्रियन मर्सर

चिसो मौसममा शरीरलाई न्यानो राख्नु आरामको विषय मात्र होइन, स्वास्थ्य सुरक्षाको आवश्यकता हो। लामो समय चिसोमा बस्दा वा भिजेको लुगा लगाएर चिसिन दिँदा शरीरले उत्पादन गर्न सक्नेभन्दा बढी ताप गुमाउन सक्छ। शरीरको तापक्रम ३५ डिग्री सेल्सियसभन्दा तल झरेको अवस्थालाई हाइपोथर्मिया भनिन्छ। यो ज्यान जोखिममा पार्न सक्ने अवस्था हो। चिसोको असर बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, दीर्घरोग भएका व्यक्ति र खुला ठाउँमा लामो समय काम गर्ने मानिसमा बढी पर्न सक्छ।

शरीरले चिसोमा कसरी प्रतिक्रिया गर्छ?

चिसो लाग्दा शरीरले ताप जोगाउन छालानजिकका रक्तनली खुम्च्याउँछ। यसले हातखुट्टाका औँला, नाक र कानमा रक्तसञ्चार कम गर्न सक्छ। ताप गुम्ने क्रम जारी रहेमा काम्ने, हात चलाउन कठिन हुने, थकान र अलमल बढ्ने जस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। अवस्था गम्भीर हुँदा बोली अस्पष्ट हुने, अत्यधिक निद्रा लाग्ने र चेतना हराउने जोखिम हुन्छ। चिसोमा भिज्नु, पसिनाले लुगा भिज्नु वा चिसो पानीमा पर्नुले पनि शरीर छिटो चिस्याउन सक्छ। त्यसैले हाइपोथर्मिया अत्यन्त चिसो वातावरणमा मात्र हुन्छ भन्ने ठान्नु हुँदैन।

चिसोले मुटु र श्वासप्रश्वाससम्बन्धी दीर्घरोग भएका व्यक्तिको स्वास्थ्यमा थप दबाब पार्न सक्छ। चिसो घर, खराब ताप नियन्त्रण र भित्री वायु प्रदूषणले पनि स्वास्थ्य जोखिम बढाउँछन्। घर न्यानो राख्न खोज्दा बन्द कोठामा कोइला, दाउरा, ग्यास वा पेट्रोलियम उपकरण असुरक्षित तरिकाले बाल्नु अर्को गम्भीर खतरा हो।

लुगा लगाउने सही तरिका

एउटै बाक्लो लुगाभन्दा धेरै तहका खुकुला लुगा लगाउँदा शरीरको ताप जोगाउन सजिलो हुन्छ। भित्री तहले पसिना छालाबाट टाढा लैजाने, बीचको तहले ताप थुन्ने र बाहिरी तहले हावा तथा पानीबाट बचाउने लुगा रोज्न सकिन्छ। लुगा भिजेमा सकेसम्म चाँडै फेर्नुपर्छ। भिजेको मोजा र जुत्ता लगाइरहँदा खुट्टा चिसिने र छालामा चोट लाग्ने सम्भावना बढ्छ।

टोपी, पन्जा, न्यानो मोजा र कान छोप्ने कपडाले शरीरको खुला भागलाई जोगाउँछन्। चिसो हावा चल्दा नाक र मुखलाई स्कार्फ वा उपयुक्त कपडाले हल्का छोप्न सकिन्छ। धेरै कसिलो जुत्ता वा पन्जाले रक्तसञ्चारमा अवरोध गर्न सक्छ। बाहिर निस्कनुअघि मौसमको पूर्वानुमान हेर्नु, चिसो बढेमा बाहिर बिताउने समय घटाउनु र आवश्यक परे न्यानो ठाउँमा विश्राम लिनु उपयोगी हुन्छ।

घरभित्रको ताप र सुरक्षित तापस्रोत

घरको तापमान सबैका लागि एउटै हुँदैन। तर नियमित बस्ने कोठा, विशेषगरी सुत्ने र बस्ने ठाउँ, सकेसम्म कम्तीमा १८ डिग्री सेल्सियस राख्न सकिए ज्येष्ठ नागरिक, शिशु र दीर्घरोग भएका व्यक्तिका लागि उपयोगी हुन्छ। घरको तापक्रमभन्दा पनि चिसोबाट जोगिने पर्याप्त लुगा, सुक्खा वातावरण र सुरक्षित तापस्रोतमा ध्यान दिनुपर्छ।

कोइला बाल्ने चुलो, जेनेरेटर, ग्रिल वा बाहिरी प्रयोजनका ग्यास उपकरण बन्द कोठाभित्र प्रयोग गर्नु हुँदैन। यस्ता उपकरणबाट निस्कने कार्बन मोनोअक्साइड गन्ध र रङ नभएको विषालु ग्यास हो। यसले टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी, कमजोरी वा अलमल गराउन सक्छ र उच्च मात्रामा ज्यानसमेत लिन सक्छ। दाउरा वा अन्य इन्धनबाट चल्ने ताप उपकरण प्रयोग गर्दा धुवाँ बाहिर जाने निकास र पर्याप्त हावाप्रवाह भएको सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

खानेकुरा, पानी र चलायमान रहनु

नियमित भोजन र पर्याप्त तरल पदार्थले शरीरको सामान्य कामकाजलाई सहयोग गर्छ। तातो झोल वा पेयले түрुर्तै न्यानो महसुस गराउन सक्छ, तर गम्भीर चिसोमा परेको व्यक्तिको उपचारको विकल्प भने होइन। घरभित्र लामो समय निष्क्रिय बसिरहनुभन्दा हल्का हिँडडुल र शरीर तन्काउने गतिविधिले न्यानोपन कायम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। तर चिसोमा कडा व्यायाम गर्दा अत्यधिक पसिना आएर लुगा भिज्न सक्छ, त्यसैले आफ्नो अवस्था हेरेर गतिविधि गर्नुपर्छ।

मदिरा पिएर शरीर न्यानो हुन्छ भन्ने धारणा सुरक्षित होइन। मदिराले निर्णय क्षमता घटाउन सक्छ र चिसोको जोखिम पहिचान गर्न कठिन बनाउन सक्छ। चिसो लाग्दा मदिरालाई ताप जोगाउने उपायका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन।

रुघाखोकी र चिसोबीचको फरक

सामान्य रुघाखोकी भाइरसका कारण हुने संक्रमण हो। चिसोमा निस्कँदैमा भाइरसबिनै रुघाखोकी लाग्दैन। तर चिसो मौसममा मानिसहरू बन्द कोठामा बढी समय बिताउने भएकाले श्वासप्रश्वासका भाइरस फैलिन अनुकूल परिस्थिति बन्न सक्छ। कोठामा हावाप्रवाह कायम राख्ने, हात सफा गर्ने, बिरामी हुँदा अरूसँग नजिकको सम्पर्क घटाउने र जोखिम समूहका व्यक्तिले स्वास्थ्य निकायको सल्लाहअनुसार खोप लगाउने उपायले संक्रमणको जोखिम घटाउन सक्छ।

खतराका संकेत चिन्नुहोस्

लगातार काम्नु, अत्यधिक थकान, हात चलाउन कठिन हुनु, बोली अस्पष्ट हुनु, अलमल वा असामान्य निद्रा लाग्नु हाइपोथर्मियाका संकेत हुन सक्छन्। शिशुमा छाला चिसो हुनु, असामान्य रूपमा शान्त वा सुस्त देखिनु र दूध खान नमान्नु पनि चिन्ताजनक लक्षण हुन्। यस्तो देखिएमा व्यक्तिलाई चिसोबाट निकालेर न्यानो र सुरक्षित ठाउँमा लैजानुपर्छ, भिजेको लुगा फेर्नुपर्छ र शरीरलाई सुक्खा कम्बलले छोप्नुपर्छ। लक्षण गम्भीर भएमा तत्काल स्वास्थ्य सहायता लिनुपर्छ। बेहोस वा पूर्ण रूपमा सचेत नभएको व्यक्तिलाई खानेकुरा वा पेय दिनु हुँदैन। तातो पानीले नुहाउने, सिधै आगो वा हिटरमा सेक्ने र हातखुट्टा जोडले मिच्ने कामले थप हानि गर्न सक्छ।

औँला, खुट्टाका औँला, कान वा नाक सुन्निनु, रङ सेतो वा पहेँलो हुनु, छाला कडा वा मैनजस्तो लाग्नु शीतदंशका संकेत हुन सक्छन्। प्रभावित भागलाई नघोट्नुहोस् र आगो वा हिटरमा सिधै नतताउनुहोस्। सम्भव भए न्यानो, तातो नभएको पानीले बिस्तारै न्यानो पार्दै स्वास्थ्यकर्मीको सहायता लिनुपर्छ।

चिसोबाट बच्ने प्रभावकारी उपाय दैनिक बानी र सुरक्षित वातावरणमा निर्भर हुन्छ। शरीर र लुगा सुक्खा राख्ने, तहगत लुगा लगाउने, घरलाई सुरक्षित रूपमा न्यानो बनाउने र जोखिममा रहेका परिवारजन तथा छिमेकीको अवस्था बुझिरहने कामले चिसोसम्बन्धी गम्भीर स्वास्थ्य समस्या रोक्न ठूलो मद्दत गर्छ।