कफीको कपबाट खुलेको अन्तरसम्बद्ध विश्व

प्रेम सागर पौडेल

मस्कोमा कफी पिउँदै डा. तुमुन सिडिपोभसँग भएको कुराकानीले रुसको बौद्ध धर्मबारे मेरो बुझाइलाई नयाँ आयाम दियो। उहाँ रुसको बौद्ध परम्परागत सङ्घका डिड खम्बो लामाका केन्द्रीय सल्लाहकार हुनुहुन्छ। हाम्रो संवाद रुसी बौद्ध धर्मको इतिहास र वर्तमान अवस्थाबारे थियो। तर त्यसले एउटा फराकिलो प्रश्न पनि उठायो। फरक सभ्यता र सांस्कृतिक अनुभव भएका समाजले आजका साझा चुनौतीमा एकअर्काबाट के सिक्न सक्छन्?

कफीको टेबलमा भएको त्यो भेट औपचारिक परिचयमा सीमित रहेन। बौद्ध धर्म रुसमा कसरी जरा गाडेर बसेको छ, त्यसले स्थानीय समाजको पहिचानमा कस्तो भूमिका खेलेको छ र नेपालले यस सम्बन्धबाट के लाभ लिन सक्छ भन्ने विषयमा कुराकानी भयो। त्यो अनुभवले एउटा कुरा स्पष्ट पार्‍यो। रुसको बौद्ध परम्परालाई केवल धार्मिक विवरणका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त छैन। यसले रुसको बहुजातीय समाज, एसियासँगको सांस्कृतिक सम्बन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय संवादको सम्भावनाबारे पनि बताउँछ।

रुसलाई सामान्यतः इसाई बहुल देशका रूपमा चिनिन्छ। तर बौद्ध धर्म त्यहाँ शताब्दीयौँदेखि अभ्यास हुँदै आएको ऐतिहासिक परम्परा हो। बुर्यातिया, तुभा र काल्मिकियामा यसको गहिरो जरा छ। इर्कुत्स्क क्षेत्र, जाबाइकाल्स्की क्राइ, अल्ताई, मस्को र सेन्ट पिटर्सबर्गमा पनि बौद्ध समुदाय छन्। रुसको संविधानले देशलाई धर्मनिरपेक्ष राज्य मानेको छ। संघीय कानुनको प्रस्तावनाले बौद्ध धर्मलाई देशको ऐतिहासिक धार्मिक विरासतका रूपमा उल्लेख गर्छ। यसले बौद्ध धर्म रुसका लागि बाहिरबाट ग्रहण गरिएको विचार मात्र नभई, स्थानीय इतिहास र सामाजिक जीवनसँग जोडिएको परम्परा भएको देखाउँछ।

रुसका बौद्ध धर्मावलम्बीको सङ्ख्याबारे आधिकारिक राष्ट्रिय जनगणना छैन। डा. सिडिपोभसँग आबद्ध परियोजनाको प्रस्तुतीकरणले रुसमा करिब १५ लाख बौद्ध धर्मावलम्बी रहेको अनुमान गरेको छ। यसलाई निश्चित सरकारी तथ्याङ्कका रूपमा नभई संस्थागत अनुमानका रूपमा लिनुपर्छ. त्यही प्रस्तुतिले विश्वभर करिब ५० करोड मानिसले आफूलाई बौद्ध धर्मावलम्बीका रूपमा चिनाउने र बौद्ध विरासतको सांस्कृतिक प्रभावसँग जोडिएका समाजको दायरा निकै ठूलो रहेको उल्लेख गर्छ। धार्मिक पहिचान र सांस्कृतिक प्रभाव फरक कुरा हुन्। त्यसैले ठूलो सांस्कृतिक अनुमानलाई बौद्ध धर्मावलम्बीको सङ्ख्याका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

रुसमा बौद्ध परम्पराको संस्थागत निरन्तरता पनि उल्लेखनीय छ। मठ, धार्मिक नेतृत्व र सामुदायिक अभ्यासले स्थानीय भाषा, कला, संस्कार र सांस्कृतिक पहिचान जोगाउन योगदान दिएका छन्। पण्डितो खम्बो लामाको संस्थालाई अठारौँ शताब्दीमा प्राप्त मान्यतालाई रुसको बौद्ध इतिहासको महत्त्वपूर्ण मोड मानिन्छ। यो परम्परा पुरानो इतिहासको स्मरणमा मात्र अडिएको छैन। यसलाई आधुनिक पुस्तासँग जोड्ने र अरू देशका बौद्ध समुदायसँग संवाद गर्ने प्रयास पनि भइरहेका छन्।

त्यसको एउटा उदाहरण अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध मञ्च हो। सन् २०२६ को अगस्टमा तुभाको राजधानी किजिलमा चौथो अन्तर्राष्ट्रिय बौद्ध मञ्च आयोजना भयो। यसअघि बुर्यातियाले सन् २०२३ र २०२४ मा पहिलो दुई मञ्च आयोजना गरेको थियो भने काल्मिकियाले सन् २०२५ मा तेस्रो मञ्च आयोजना गरेको थियो। रुसका तीन ऐतिहासिक बौद्ध क्षेत्रबीच मञ्च घुमाउँदै लैजाने यो अभ्यासले बौद्ध परम्परालाई राष्ट्रिय जीवन र विश्वव्यापी संवादसँग जोड्ने संस्थागत आधार बनाइरहेको छ। किजिलको मञ्चमा नेपालसहित विभिन्न देशका धार्मिक अगुवा, विद्वान, कूटनीतिज्ञ र सांस्कृतिक प्रतिनिधि सहभागी भएका थिए।

मञ्चको “अन्तरसम्बद्ध विश्व” अवधारणा आजको समयसँग सान्दर्भिक छ। यसको आधार परस्पर निर्भरता, एकअर्काबाट सिकाइ र सम्बन्धको जालभित्रको स्वतन्त्रता हो। मानिस, समाज, प्रकृति र प्रविधि अलग अलग अस्तित्व होइनन्। एउटा क्षेत्रमा हुने परिवर्तनले अरू क्षेत्रमा पनि प्रभाव पार्छ। यस्तो दृष्टिकोणले सबै समाजलाई एउटै ढाँचामा ढाल्न खोज्दैन। यसले विविधता कायम राख्दै साझा प्रश्नमा संवादको बाटो खोल्छ।

सन् २०२६ मा मेदेखि सेप्टेम्बरसम्म प्रस्तावित गोष्ठी शृङ्खलाले आधुनिक विश्वमा मानिसको भूमिका र सभ्यतागत विकासका बाटोबारे छलफल अघि बढाएको थियो। जुलाई ८ को सत्र आधुनिक विश्वमा मानिसको अवस्थाबारे थियो भने सेप्टेम्बर १७ को सत्र सभ्यतागत विकासका मार्ग र अर्थमा केन्द्रित थियो। बौद्ध शिक्षक र बौद्ध अध्ययनका विद्वानसँगै राजनीतिशास्त्री, अर्थशास्त्री, समाजशास्त्री, व्यवसायी र नीतिनिर्मातालाई एउटै संवादमा जोड्ने यस्तो ढाँचाले धर्मलाई निजी आस्थामा सीमित नराखी समाजका समकालीन प्रश्नसँग जोड्ने सम्भावना दिन्छ।

यसबाट नेपालले लिन सक्ने पहिलो लाभ सांस्कृतिक कूटनीतिमा छ। नेपाल बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीको देश हो। रुसमा बौद्ध धर्म स्थानीय समुदायको जीवित परम्परा हो। यी दुई अनुभव एकअर्काका पूरक हुन्। नेपालले बुद्धसँग सम्बन्धित ऐतिहासिक स्थल र शिक्षाको परिचय दिन सक्छ। रुसी बौद्ध समुदायले बौद्ध धर्मले साइबेरिया र काल्मिकियाजस्ता फरक भूगोलमा स्थानीय जीवन, कला र पहिचानसँग कसरी सम्बन्ध बनायो भन्ने अनुभव बाँड्न सक्छ। यसले नेपाललाई बुद्ध जन्मस्थलको पहिचानभन्दा अघि बढेर बौद्ध शिक्षा, सांस्कृतिक संरक्षण र अनुसन्धानको साझेदार बन्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ।

दोस्रो लाभ शैक्षिक सहकार्यमा छ। लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय र रुसका विश्वविद्यालय तथा बौद्ध अध्ययन संस्थाबीच विद्यार्थी र प्राध्यापक आदानप्रदान, संयुक्त अनुसन्धान, पाण्डुलिपि अनुवाद, बौद्ध कलाको संरक्षण र नियमित शैक्षिक सम्मेलन सञ्चालन गर्न सकिन्छ। पाली, संस्कृत, तिब्बती, नेपाली र रुसी भाषाका स्रोतलाई जोडेर तुलनात्मक अध्ययन गर्दा बौद्ध विचारको यात्रा र स्थानीय रूपान्तरणबारे नयाँ ज्ञान उत्पादन हुनेछ। लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले रुसी बौद्ध मञ्चमा सहभागिता जनाउँदै सहकार्यका समझदारी गरेको अनुभवलाई दीर्घकालीन कार्यक्रमको आधार बनाउन सकिन्छ।

तेस्रो अवसर बौद्ध पर्यटनमा छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले लुम्बिनीलाई केन्द्रमा राखेर बौद्ध अन्तर्राष्ट्रिय यात्रा मेला आयोजना गरेको छ। यसलाई रुसका बौद्ध क्षेत्रसँग जोडेर रुसी भाषामा सूचना सामग्री, सांस्कृतिक भ्रमण र अध्ययन यात्रा विकास गर्न सकिन्छ। लुम्बिनी, कपिलवस्तु र नेपालको बौद्ध इतिहाससँग सम्बन्धित अन्य स्थल समेटिएका भ्रमणमार्गले रुसी आगन्तुकलाई अर्थपूर्ण अनुभव दिन सक्छन्। पर्यटनको सफलता आगन्तुकको सङ्ख्याले मात्र होइन, सम्पदा संरक्षण, स्थानीय रोजगारी र समुदायको प्रत्यक्ष लाभले पनि मापन गरिनुपर्छ।

डिजिटल प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य र वातावरण सम्बन्धी साझा चुनौतीमा पनि सहकार्य सम्भव छ। बौद्ध परम्परामा विकसित ध्यान र मनको एकाग्रता सम्बन्धी अभ्यास आधुनिक जीवन बारेको अनुसन्धानका लागि उपयोगी प्रश्न बन्न सक्छन्। तर स्वास्थ्य वा मनोवैज्ञानिक लाभबारे निष्कर्ष निकाल्न वैज्ञानिक प्रमाण आवश्यक हुन्छ। परम्परागत औषधि र उपचार पद्धतिको अध्ययन गर्दा सुरक्षा र प्रभावकारिताको परीक्षण गर्नुपर्छ। प्रमाणित चिकित्साको विकल्पका रूपमा अप्रमाणित उपचार प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। यसरी सांस्कृतिक ज्ञानको सम्मान र वैज्ञानिक जवाफदेहिता सँगसँगै अघि बढ्न सक्छन्।

डा. सिडिपोभसँगको कफी संवादले मेरो ध्यान रुसको बौद्ध इतिहासमा मात्र खिचेन। यसले नेपाल र रुसबीचको सम्बन्धमा अझै उपयोग हुन बाँकी सांस्कृतिक तथा शैक्षिक सम्भावना पनि देखायो। अब आवश्यक कुरा औपचारिक भेट र घोषणाभन्दा अघि बढेर छात्रवृत्ति, अनुसन्धान, भाषा अनुवाद, सम्पदा संरक्षण र जिम्मेवार पर्यटनका ठोस कार्यक्रम बनाउनु हो। नेपालले लुम्बिनीको ऐतिहासिक महत्वलाई अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न सके बौद्ध सम्बन्ध दुई देशका जनताबीचको स्थायी पुल बन्न सक्छ।