४ मंसिर २०८३, बिहीबार

रातो कार्पेटले ढाक्दैन शक्ति संघर्ष : शेनझेनको असली परीक्षा

मुना चन्द

चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले बुधबार शेनझेन विमानस्थलमै पुगेर अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पलाई स्वागत गरे। यो दृश्य भव्य कूटनीतिक शिष्टाचार मात्र थिएन—गत सेप्टेम्बरमा ट्रम्पले वाशिङ्टनमा सीलाई विमानस्थलमै स्वागत गरेका थिए, र सीले अहिले त्यसको प्रत्युत्तर दिए। चीनका राष्ट्रपतिले विदेशी राष्ट्रप्रमुखलाई विमानस्थलमै स्वागत गरेको यो दशकौँयताकै दुर्लभ घटना हो। तर रातो कार्पेटले व्यापार, प्रविधि र सुरक्षाका विवाद मेटाउँदैन। यो सम्मानको संकेत हो, नीतिगत सहमतिको प्रमाण होइन।

शेनझेनमा बिहीबार सी, ट्रम्प र रूसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच हुने भनिएको बैठकको महत्त्व पनि यहीँ छ। तीनै देशका राष्ट्रप्रमुख पहिलोपटक एउटै त्रिपक्षीय बैठकमा बस्दैछन्। तर यसलाई विश्वव्यवस्था पुनर्लेखन गर्ने सम्मेलन ठान्नु अतिरञ्जना हुनेछ। बैठक एपेकको साइडलाइनमा हुँदैछ—एपेकको मूल मञ्च व्यापार र क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्य हो। नेताहरूको भेटको वास्तविक मूल्य उनीहरूले सार्वजनिक गर्ने भाषणमा होइन, तनाव घटाउने ठोस संयन्त्र बनाउँछन् कि बनाउँदैनन् भन्नेमा हुनेछ।

आणविक अस्त्र नियन्त्रणबारे छलफल हुन सक्ने संकेत अमेरिकी पक्षले दिएको छ। तर चीनले आफ्नो आणविक क्षमता अमेरिका र रूसको स्तरमा नभएको भन्दै अहिले त्रिपक्षीय निःशस्त्रीकरण वार्तामा सहभागी हुनु न्यायोचित नहुने बताउँदै आएको छ। अर्कोतर्फ, अमेरिका र रूसबीच रणनीतिक आणविक हतियारमा सीमा लगाउने ‘न्यु स्टार्ट’ सन्धिको अवधि सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा समाप्त भएको छ। यसले दुवै देशबीच नयाँ आणविक नियन्त्रण व्यवस्था खोज्नुपर्ने आवश्यकता बढाएको छ। तर चीनको घोषित अडानलाई हेर्दा शेनझेन बैठकबाटै बाध्यकारी त्रिपक्षीय सम्झौता हुने अपेक्षा गर्नु यथार्थपरक देखिँदैन। शेनझेनमै बाध्यकारी सम्झौता हुने अपेक्षा कमजोर छ।

त्यसैले बैठकको यथार्थपरक उपलब्धि तत्काल हतियार कटौतीको सम्झौता होइन, संकटका बेला सम्पर्क कायम गर्ने, गलत अनुमानबाट हुने जोखिम घटाउने र आणविक प्रतिस्पर्धालाई नियन्त्रणमा राख्ने सहमति हुन सक्छ। यस्तो व्यवस्था बनेन भने तीन नेता एउटै मञ्चमा देखिनु प्रतीकात्मक उपलब्धिमै सीमित हुनेछ। चीनले बैठकलाई शान्ति र स्थायित्वका लागि महत्त्वपूर्ण भनेको छ; तर त्यो उद्देश्यमा पुग्ने बाटो र नतिजाबारे ठोस विवरण अझै सार्वजनिक भएको छैन।

जेनसेन हुआङ प्रकरणले वार्ताको अर्को संवेदनशील पाटो देखाउँछ। Nvidia का पूर्व प्रमुख कार्यकारी हुआङ विदेशी गुप्तचर प्रयासको निशाना बनेको हुन सक्ने समाचारपछि कम्पनीको सञ्चालक समितिले स्वतन्त्र अनुसन्धान थालेको छ। कम्पनीले राष्ट्रिय सुरक्षा वा गोप्य प्रविधि चुहिएको विश्वास गर्ने आधार नभएको जनाएको छ; जासुसीको आरोप पुष्टि भएको छैन। हुआङले नोभेम्बर १२ मा पद छाडेपछि पनि ट्रम्पले उनको सार्वजनिक समर्थन गरेका छन् र उनी फेरि प्रमुख कार्यकारी बनेमा आफूलाई आपत्ति नहुने बताएका छन्। तर राजनीतिक समर्थन अनुसन्धानको निष्कर्ष होइन। अमेरिकी अधिकारी र संसद्का समितिको छानबिन जारी रहँदा ट्रम्पको बचाउले शंकाको उत्तर दिँदैन।

यो प्रकरणलाई व्यक्तिगत सम्बन्धको विवादमा मात्र सीमित गर्न मिल्दैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताका चिप अहिले व्यापारिक वस्तु मात्र होइनन्; तिनमा आर्थिक प्रतिस्पर्धा, सैन्य क्षमता र राष्ट्रिय सुरक्षा जोडिएका छन्। हुआङमाथिका आरोप र उनको पक्षमा ट्रम्पको अभिव्यक्तिले प्रविधि नीतिमा व्यक्तिगत पहुँच र संस्थागत सुरक्षा जाँचबीच तनाव देखाउँछ। तर यो विषय शेनझेनको औपचारिक कार्यसूचीमा छ भन्ने पुष्टि छैन। यसको महत्त्व बैठकमा के उठ्छ भन्नेभन्दा पनि अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाको गहिरो पृष्ठभूमि बुझ्नमा छ।

यस बैठकलाई ‘नयाँ याल्टा’ भनेर चित्रण गर्नु पनि तथ्यभन्दा बढी भयमा आधारित हुनेछ। याल्टामा युद्धपछि शक्तिशाली राष्ट्रहरूले भू–राजनीतिक व्यवस्था र प्रभावक्षेत्रबारे छलफल गरेका थिए। शेनझेनमा त्यस्तो सम्झौता हुँदैछ भन्ने कुनै प्रमाण छैन। तर साना देशको चासो भने वास्तविक छ: महाशक्तिबीचको सहमतिले उनीहरूको सार्वभौमिकता, सुरक्षा वा क्षेत्रीय भविष्य निर्धारण गर्न थाले त्यसको विरोध स्वाभाविक हुन्छ। ठूलो शक्तिबीच संवाद आवश्यक छ; तर त्यसले प्रभावित देशको आवाज विस्थापित गर्ने अधिकार दिँदैन।

नेपालले यो शिखर भेटलाई कुनै पक्षको विजयका रूपमा होइन, आफ्नो सुरक्षा र आर्थिक हितसँग जोडिएका परिणामका आधारमा हेर्नुपर्छ। आणविक जोखिम घटाउने ठोस पहल, प्रविधि व्यापारमा स्थिरता र साना राष्ट्रको सार्वभौमिकताको सम्मान—यी देखिए मात्र शेनझेनको रातो कार्पेट कूटनीतिक उपलब्धिमा रूपान्तरण हुनेछ। अन्यथा, त्यसले शक्ति प्रतिस्पर्धालाई केही समय सौम्य देखाए पनि त्यसको कठोर यथार्थ बदल्ने छैन।

Show More

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button