सी जिनपिङ: गाउँको किसानदेखि संसारको शक्तिशाली व्यक्तिसम्मको यात्रा

# अविनाश शर्मा

सी जिनपिङको नाम आज विश्वकै शक्तिशाली नेताहरूको सूचीमा अग्रपंक्तिमा आउँछ। चीनको राष्ट्रपति, सेनाको प्रमुख र कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव तीनवटै शक्तिशाली पद सम्हाल्ने उनी एकमात्र नेता हुन्। तर उनको यात्रा सधैं सहज थिएन। एक समय गुफामा बस्न बाध्य किशोर, आज देशको भाग्य लेख्ने शक्तिशाली नेता बन्नु चानचुने कुरा होइन। उनको जीवनको कथा केवल व्यक्तिगत उत्कर्षको कथा होइन, बरु आधुनिक चीनको उत्थान, संघर्ष, र विश्वमाथि उभिन खोज्ने महत्वाकांक्षाको प्रतिबिम्ब हो। यो यात्रा गाउँको खेतबारीदेखि शुरु भएर बेइजिङको शक्तिशाली कक्षहरूसम्म पुगेको छ, जहाँ उनको हरेक निर्णयले मात्र चीन नभएर सम्पूर्ण विश्वलाई प्रभावित गर्छ।

सन् १९५३ मा बेइजिङमा जन्मिएका सी जिनपिङ शक्तिशाली नेता सी झोङशुनका छोरा थिए। उनका बुबा माओ चतोङसँगै लडेका थिए। यसले उनलाई क्रान्तिकोरी पुस्ताको “प्रिन्सलिङ” (युआन् गाओ गान् बु जी) बनायो। तर यही विरासत नै उनको बाल्यकालको दुःखको कारण बन्यो। सन् १९६२ मा उनका बाबु सी झोङशुनलाई राजनीतिक रूपमा गलत ठहर गरिएपछि परिवारको स्थिति डगमगायो। सांस्कृतिक क्रान्ति (१९६६-१९७६) को उग्र अवस्थामा, मात्र १५ वर्षका सी जिनपिङलाई “प्रतिक्रियावादी” को सन्तानको रूपमा लक्षित गरियो। सन् १९६९ मा उनलाई “पुनःशिक्षण” का नाममा सान्सी प्रान्तको लियाङझियाहे गाउँमा पठाइयो। यो निर्वासन उनको जीवनको निर्णायक मोड बन्यो। राजधानीको आरामदायी जीवन छोडेर उनले गाउँमा किसानको रूपमा सात वर्ष (१९६९-१९७५) बिताए। उनी भने रोएनन्, उनी हाँसे। किनभने उनी जान्थे कि बेइजिङमा बाँच्न भन्दा गाउँ जानु नै सुरक्षित थियो। तीन महिनामै भागेर फर्किएपछि उनलाई जेल हालियो र पछि गाउँ फर्कन बाध्य भए। त्यहाँ उनले गुफामा बस्नु, कठोर जाडो र गर्मी सहनु, खेत जोत्नु, कोइला कोपाल्नु, गोरु हाँक्नु जस्ता काम गरे। यसले उनलाई चीनको वास्तविक अवस्था, ग्रामीणहरूको दुःखदर्द, र कठोर परिश्रमको मूल्य बुझाएको उनले आफ्नै शब्दमा स्वीकारेका छन्। यो अनुभवले उनमा धैर्यता, दृढसंकल्प र जनसाधारणप्रतिको गहिरो सहानुभूति विकसित गर्यो, जुन उनको पछिको राजनीतिक दर्शनको आधार बन्यो। यसै अवधिमा उनले आफ्नो भविष्यकी पत्नी पेङ लियुआनसँग भेट भएको बताइन्छ।

गाउँमा बस्दा पनि उनले आशा छाडेनन्। उनले स्थानीय कम्युनिस्ट नेतृत्वलाई प्रभाव पार्न खोजे। कम्युनिस्ट पार्टीमा सदस्यता लिन उनले १० पटक प्रयास गरे। उनी “गलत” वर्गबाट आएको भन्दै प्रत्येक पटक अस्वीकार गरिए। अन्ततः, सन् १९७४ मा उनको दृढताले फल फल्यो र उनी पार्टी सदस्य बने। यो उनको राजनीतिक जीवनको पहिलो ठूलो जित थियो। सन् १९७५ मा, उनले प्रतिष्ठित छिङहुआ विश्वविद्यालयमा प्रवेश पाए, जहाँ उनले रसायन शास्त्रमा अध्ययन गरे। यसले उनलाई बौद्धिक रूपमा सशक्त बनायो र राजधानीमा फर्कने मार्ग खुल्यो। छिङहुआबाट स्नातक गरेपछि उनी प्रभावशाली सैन्य नेता र रक्षा मन्त्री गेन्ग बियाओको सचिव बने। यसले उनलाई देशको उच्चस्तरीय राजनीति र सैन्य मामिलाको बारीकी बुझ्न मद्दत गर्यो। सन् १९८२ देखि उनले सान्सी प्रान्तको जियाङ काउन्टीको उप-काउन्टी पार्टी सेक्रेटरीको रूपमा आफ्नो वास्तविक प्रशासनिक जीवन सुरु गरे। यहाँ उनले गरिबी निवारण र ग्रामीण विकासमा केन्द्रित गरेर आफ्नो व्यावहारिक नेतृत्व क्षमता देखाए।

अर्को तीन दशक (१९८०-२०१०) उनको राजनीतिक उन्नतिको क्रमिक तर अविरल यात्रा थियो। उनी चिनियाँ राजनीतिक प्रणालीको “लहरदार रेखा” अनुसार विभिन्न प्रान्तहरूमा पदोन्नति हुँदै गए: फुजियानको गभर्नर (१९९९-२००२), झेजियाङको पार्टी सेक्रेटरी (२००२-२००७), र शाङहाईको पार्टी सेक्रेटरी (२००७)। प्रत्येक पदमा उनले आफूलाई सक्षम र परिणाममुखी प्रशासक साबित गरे। फुजियानमा उनले ताइवानसँग व्यापारिक सम्बन्ध बढाउनेमा जोड दिए। झेजियाङमा उनले निजी उद्यमलाई प्रोत्साहन दिएर प्रान्तलाई आर्थिक शक्तिकोश बनाए, जसले उनलाई आर्थिक सुधारकको प्रतिष्ठा दिलायो। शाङहाईमा उनको छोटो तर प्रभावकारी कार्यकालले उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा उठाउन मद्दत गर्यो। यसै क्रममा सन् २००७ मा उनलाई अचम्मपूर्वक पार्टीको सर्वोच्च निर्णय निकाय पोलिटब्यूरो स्थायी समितिमा सदस्य बनाइयो। यसले उनलाई उत्तराधिकारीको रूपमा स्थापित गर्यो। यद्यपि उनी त्यतिबेला मिडियामा धेरै देखिन्नथे, तर पार्टीभित्र उनले मौन र सतर्कतापूर्वक शक्तिशाली गठबन्धनहरू बनाइसकेका थिए।

सन् २०१२ मा उनी कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिव बने र सन् २०१३ मा चीनको राष्ट्रपति बने। सत्तामा आउने बित्तिकै उनले आफ्नो शैली र प्राथमिकताहरू स्पष्ट गरे। उनको पहिलो ठूलो कदम थियो भ्रष्टाचारविरुद्ध ऐतिहासिक अभियान। यस अभियानले “टाइगर” (उच्चस्तरीय नेता) र “फ्लाइज” (तल्लो स्तरका अधिकारी) दुवैलाई निशाना बनायो। चाउ जुनजियाङ, लिङ जिहुआ, बो शिलाइ जस्ता पोलिटब्यूरो स्तरका नेताहरू समेत जेल परे। लाखौं अधिकारीहरू कारवाहीमा परे। यसले जनसाधारणमा उनको लोकप्रियता झन् बढायो तर पार्टीभित्रै डर पनि सिर्जना गर्यो। उनी आफैंले “क्याज खाने माकुरो” को रूपमा चीनलाई बचाउने दाबी गरे।

उनको विचारधारा, जसलाई “सी जिनपिङको नयाँ युगको चिनियाँ विशेषताको समाजवादी विचार” भनिन्छ, लाई संविधानमा समावेश गरियो। यसले उनलाई माओ र देङ जस्तै सिद्धान्तकारको रूपमा स्थापित गर्यो। उनले “चिनियाँ सपना” को अवधारणा प्रस्तुत गरे, जसको लक्ष्य सन् २०४९ सम्ममा चीनलाई “समृद्ध, शक्तिशाली र सभ्य” समाजवादी राष्ट्र बनाउने रहेको छ। उनी “दुई शताब्दीका लक्ष्यहरू” (सन् २०२१ मा चीनको कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापनाको १०० वर्षमा सम्पन्न समाजवादी समाजको निर्माण, र सन् २०४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापनाको १०० वर्षमा समृद्ध र शक्तिशाली राष्ट्रको निर्माण) प्राप्त गर्ने उद्देश्य राख्छन्।

आर्थिक क्षेत्रमा उनले “आपूर्ति पक्ष संरचनात्मक सुधार” लागू गरे तर राज्यको भूमिका कम गर्नुभन्दा बजारमा राज्यको नियन्त्रण बढाउनु प्राथमिकता बन्यो। “मेड इन चाइना २०२५” जस्ता योजनाहरूबाट उनी चीनलाई उच्च प्रविधि उत्पादनको विश्व नेता बनाउन खोज्छन्। बाह्य नीतिमा उनले चीनलाई विश्वमा “केन्द्रीय भूमिका” खेल्ने देश बनाउने महत्वाकांक्षा देखाए। यसको सबैभन्दा ठूलो प्रतीक हो “बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ” (BRI)। यस महाकाय बुनियादी ढाँचा र निवेश परियोजनाले एसिया, अफ्रिका, युरोप र दक्षिण अमेरिकाका १५० भन्दा बढी देशहरूलाई जोड्नेछ भनिएको छ। यसले चीनको आर्थिक प्रभाव विस्तार गर्ने, नयाँ बजारहरू खोल्ने र युआनलाई अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा बनाउने लक्ष्य राख्छ। तर यसले ऋणको जाल, पर्यावरणीय क्षति र पारदर्शिताको अभावको आलोचना पनि झेल्नुपरेको छ।

सैन्य क्षेत्रमा उनले ऐतिहासिक सुधार गरी सेनालाई अधिक आधुनिक, केन्द्रीकृत र लडाकु बनाए। दक्षिण चीन सागरमा कृत्रिम टापुहरू निर्माण गरी सैन्यीकरण गर्ने उनको नीतिले क्षेत्रीय तनाव बढायो। हङकङमा सन् २०१९ को जनप्रदर्शनपछि उनले कडा कदम चाल्दै हङकङ राष्ट्रिय सुरक्षा कानून (२०२०) लागू गरे, जसले स्वायत्ततालाई झन् सीमित पार्यो। शिनजियाङमा उइगुर मुस्लिमहरू विरुद्ध “आतंकवाद र उग्रवादविरुद्ध” भनिएको अभियान अन्तर्गत व्यापक निगरानी, शिविर (जसलाई चीन “व्यावसायिक प्रशिक्षण केन्द्र” भन्दछ) र मानवअधिकार उल्लंघनको आरोप झेलिरहेको छ। ताइवान प्रतिको उनको रुख कडा छ। उनी “एक चीन” सिद्धान्तलाई अडिग रूपमा कायम राख्छन् र आवश्यक भएमा बल प्रयोग गरी ताइवानलाई मातृभूमिमा मिलाउने धम्की दिँदै आएका छन्।

सन् २०१८ मा उनले संविधान परिवर्तन गरेर राष्ट्रपतिको अवधि सिमाना हटाए। यसको मतलब उनी सिद्धान्ततः जीवनभर नेतृत्व गर्न सक्छन्। यो कदमले उनी पछिका नेताहरूभन्दा पृथक् छन् भन्ने स्पष्ट गर्यो। उनको पार्टी र सरकारमाथि पूर्ण नियन्त्रण छ। उनको व्यक्तित्व पूजा (Personality Cult) माओको पछि सबैभन्दा बलियो रहेको छ। उनको चित्र र उद्धरणहरू हरेक ठाउँमा छन्। उनलाई “कोर” (कुलकु) नेता भनिन्छ, जसको निर्णय अन्तिम र अकाट्य हुन्छ। यसले उनलाई लोकतान्त्रिक मूल्यबाट टाढिएको, एकछत्र शासन गर्ने नेता बनाउँछ। उनको शासनकालमा नागरिक समाज, स्वतन्त्र मिडिया, र राजनीतिक विपक्षीहरूको स्थान नगण्य भएको छ। इन्टरनेटमा “महान फायरवाल” को माध्यमले कडा सेंसरशिप लागू छ।

कोविड-१९ महामारीले उनको नेतृत्वलाई अर्को परीक्षामा राख्यो। सुरुमा वुहानमा भएको प्रकोपलाई दबाउन असफलता र पारदर्शिताको अभावको आलोचना भए पनि, पछि चीनले “शून्य-कोविड” नीति अन्तर्गत कडा लकडाउन, भ्रमण प्रतिबन्ध र जनसंख्यालाई नियन्त्रण गर्ने क्षमताले विश्वलाई चकित पार्यो। तर यस नीतिले आर्थिक क्षति, मानसिक तनाव र सन् २०२२ को अन्त्यमा अचानक खोलिनुका कारण अराजकता पनि सिर्जना गर्यो।

सी जिनपिङको जीवन संघर्ष, धैर्यता र रणनीतिक सोचको कथा हो। गुफाबाट सुरु भएको उनको यात्रा राष्ट्रको सर्वोच्च पदसम्म पुगेको छ। उनी एक जटिल व्यक्तित्व हुन्। एकातिर, उनी चीनलाई विश्वशक्ति बनाउन खोज्ने दूरदर्शी रणनीतिज्ञ हुन्। उनको नेतृत्वमा चीनको अर्थतन्त्र ठूलो भयो, सैन्य शक्ति बढ्यो र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तारियो। अर्कोतिर, उनी एक कडा नियन्त्रक हुन्, जसले राजनीतिक स्वतन्त्रता र मानवअधिकारलाई दबाउँछन्। उनको घरेलु नीतिहरूले सामाजिक तनाव बढाएका छन् र विदेश नीतिहरूले पश्चिमसँग तनाव बढाएका छन्। प्रश्न अब के हो भने, सी जिनपिङको शासनले चीनलाई स्थायित्व दिन्छ त? कि अत्यधिक नियन्त्रणले समस्याको जालमा फसाउँछ? चीनको आर्थिक अवरोध, जनसांख्यिकीय संकट (जनसंख्या घट्ने), संयुक्त राज्य अमेरिकासँग युद्ध नभएको तनाव, र ताइवान जस्ता विषयहरू उनको विरासतका लागि ठूलो चुनौती हुन्। उनको “अनिश्चितकालीन” नेतृत्वले चीनको भविष्य उनीसँगै जोडिएको छ। यो भने भविष्यले मात्र बताउनेछ कि उनको यात्राले चीनलाई उज्यालो भविष्यमा पुर्यायो वा जटिलताको भित्तामा ठोकियो। तर एक कुरा निश्चित छ: गाउँको किसानदेखि विश्व राजनीतिको केन्द्रमा पुग्ने उनको यात्रा आधुनिक इतिहासको एक अविस्मरणीय अध्याय बनिसकेको छ।