नेपाल बिपन्न राजनीतिको नयाँ चेसबोर्ड?

# अविनाश शर्मा

पछिल्लो समय सोशल मिडिया र जनआलोचनामा सर्बाधिक चर्को विषय बनेको छ काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र साहको एक सन्देश प्रकरण। पूर्वप्रधानन्यायाधीश शुशीला कार्कीको नेतृत्वमा सरकार गठनको घम्साघम्सी चलेको बेलामा, धरानका मेयर हर्क साम्पाङ र निकोलश लगायतले सार्वजनिक रूपमा दाबी गरेका छन् कि बालेन्द्र साहले उनीहरूलाई भारतीय दूतावास जानुस अनिमात्र मन्त्री पद पाउनुहुन्छ भन्ने लालच दिएका थिए। यो प्रकरणले एक व्यक्ति विशेषको कुराभन्दा पनि नेपाली राजनीतिमा राष्ट्रहितको नाममा चलिरहेको जटिल अन्तर्राष्ट्रिय खेलको एउटा पाटो खोलेको छ। यसको पछाडि केही गम्भीर राजनीतिक सवालहरू छन्, जसको विश्लेषण आवश्यक छ।

बालेन्द्र साहविरुद्ध सार्वजनिक भएका यी सन्देशहरू केवल व्यक्तिगत आरोपभन्दा बढी हुन्। यसलाई नेपालभित्र र क्षेत्रिय स्तरमा चलिरहेको ‘प्रभाव’को प्रतिस्पर्धाको एक सुनियोजित रणनीतिको अंशको रूपमा हेर्नुपर्छ, जसको उद्देश्य बालेन्द्र साहलाई नेपाली जनताको दृष्टिमा भारतविरोधी र अमेरिकाप्रेमीको रूपमा स्थापित गरेर, नेपालमा अमेरिकी रणनीतिहरूलाई कमजोर पार्नु हो।

बालेन्द्र साहले आफ्नो राजनीतिक यात्रा स्वतन्त्र उम्मेद्वारको रूपमा सुरु गरेका थिए र शहरी युवा जनअनुहारको बलमा काठमाडौंका मेयर बने। उनको छवि एउटा परिवर्तनकारी, गैर-राजनीतिक दलगत र भ्रष्टाचारविरोधी नेताको रूपमा बनेको छ। यसले गर्दा उनी दुवै देशको लागि एक आकर्षक सहयोगी वा एक खतरनाक प्रतिद्वन्द्वी बन्न सक्छन्। उनले आफ्नो विदेश नीतिमा स्पष्ट रूपमा “नेपाल प्रथम” को रणनीति अपनाएका छन्, जसले गर्दा उनी कुनै पनि एक देशको अनुगामी हैन भन्ने छवि छ। यो स्वतन्त्र छवि नै उनलाई विभिन्न शक्तिकेन्द्रका लागि लक्ष्य बनाउँछ।

नेपाल भौगोलिक रूपमा दुई ठुला शक्तिहरू (भारत र चीन) बीचमा छ। तर, हालका वर्षहरूमा अमेरिकाको नेपालप्रति रुचि बढेको छ, विशेष गरी चीनको क्षेत्रमा बढ्दो प्रभावलाई सन्तुलन गर्ने प्रयासमा। अमेरिकी नीति जस्तै MCC (मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन) लागू गर्ने प्रक्रिया, राजनीतिक दलहरूमा पहुच, र रणनीतिक सहयोगलाई नेपालमा अमेरिकी उपस्थितिको रूपमा हेरिन्छ। यसबीच, भारतले आफ्नो पारम्परिक रूपमा नेपालमा गहिरो प्रभाव राख्दै आएको छ। यी दुवै शक्तिहरूले आफ्नो हित र रणनीति अनुकूल पार्न नेपाली नेतृत्वमा आफ्नो प्रभाव बढाउने प्रयास गर्छन्।

अब, हर्क साम्पाङ र निकोलशको आरोपलाई यसै संदर्भमा हेर्नुपर्छ। आरोपको सारांश यो छ: “बालेन्द्र साह भारतीय दूतावाससँग जोडिएका छन् र मन्त्री पदको लालच दिएर आफ्नो प्रभाव बढाउन खोज्छन्।” यस आरोपको सीधा लक्ष्य बालेन्द्र साहको छवि हो। उनलाई “नेपाल प्रथम” को स्वतन्त्र नेता हैन, तर भारतको हातमा रहेको एउटा ‘पुतला’ को रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो। यदि यो आरोप जनमानसमा छाउन सफल भएमा, बालेन्द्र साहले आफूलाई मिलेको जनसमर्थन गुमाउन सक्छन्। विशेष गरी, उनले अमेरिकी समर्थक (MCC लाई समर्थन गरेकोले) को रूपमा परिचित छन्। अब उनलाई भारतको एजेन्टको रूपमा पेश गर्दा, उनी दुवैतर्फबाट संदेहको दृष्टिले हेरिने र उनको राजनीतिक विश्वसनीयता कमजोर हुनेछ।

यो रणनीतिको दोस्रो तह हो – नेपालमा चल्ने विवादास्पद गतिविधिहरू (जसको पछाडि वास्तवमा केही नेपाली नेताहरू र अन्य शक्तिहरू हुन सक्छन्) को दोष भारतमाथि लगाउने प्रयासलाई कमजोर पार्नु। बालेन्द्र साह जस्ता लोकप्रिय नेताले भारतविरोधी भाषण दिएमा त्यसले ठूलो प्रभाव पार्छ। यसरी, उनलाई पहिले देखि नै “भारतसमर्थक” को रूपमा ब्रान्ड गरेर, भविष्यमा उनको कुनै पनि भारतविरोधी टिप्पणीको प्रभावलाई निष्क्रिय बनाउने प्रयास गरिएको हुनसक्छ। उनी भारतको समर्थक भएकोले उनको भारतविरोधी आवाज अविश्वसनीय बनाउने खेल हो।

यो सम्पूर्ण प्रकरणले नेपाली राजनीति कति जटिल अन्तर्राष्ट्रिय खेलको मैदान बनेको छ भन्ने कुरा देखाउँछ। एउटा साधारण आरोप-प्रत्यारोपभित्रै गहिरा रणनीतिकारहरूको खेल लुकेको हुन सक्छ। बालेन्द्र साह व्यक्तिगत रूपमा लक्षित भए पनि, वास्तविक लक्ष्य नेपालको स्वतन्त्र विदेश नीति र जनताको स्वतन्त्र इच्छाशक्ति हो। नेपाली जनतालाई यस्ता प्रकरणहरूबाट सूचनाको स्रोत र उद्देश्यलाई जाँच्नु, व्यक्तिकेन्द्रित नभई मुद्दाकेन्द्रित हुनु, र बाह्य शक्तिहरूको ‘डिवाइड एण्ड रुल’ नीतिबाट सावधान रहनु पर्छ। अन्त्यमा, बालेन्द्र साहको यो प्रकरण नेपाली राजनीतिको एक नमूना मात्र हो। आउने दिनमा यस्ता प्रयासहरू बढ्न सक्छन्। त्यसैले, नेपालीहरूले आफ्नो राजनीतिक सूझबूझ बढाउँदै, राष्ट्रहितलाई सर्वोपरि राखेर, बाह्य शक्तिहरूको यस्ता खेलबाट आफूलाई माथि उठाउनुपर्छ। सार्वभौमसत्ताको रक्षा गर्ने जिम्मेवारी सबै नेपालीको हो, र यो जिम्मेवारी सूचित र विवेकशील नागरिकबाट मात्र सुरु हुन्छ।