गैरसरकारी संस्थाहरू, राजनीतिक आन्दोलन र सार्वभौम अखण्डताको गठबन्धन उजागर गर्दै
# अविनाश शर्मा
नेपालमा हालै भएको राजनीतिक उथलपुथल, जसले सरकार परिवर्तन र अन्तरिम प्रशासनको गठन गराएको छ, दक्षिण एशियाको भू-राजनीतिक परिदृश्यमा गहिरो तरंग देखिएको छ। तर यो राजनीतिक परिवर्तनको सतहमुनि, नेपालको सार्वभौमिकता, नागरिक समाजको अखण्डता, र परराष्ट्र सम्बन्धको स्वरूपसँग गाँसिएको एक जटिल र चिन्ताजनक प्रश्नहरूको जालो लुकेको छ। पछिल्ला घटनाक्रमले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई सोच्न बाध्य बनाएको छ, नेपाललाई साँच्चै कसले चलाइरहेको छ? र त्यो कसका लागि?
नेपालको जनमानसमा प्रमुख रूपमा गुञ्जिरहेको प्रश्न भनेको हालको अन्तरिम सरकारको वैधानिकता र यसको कार्यक्षेत्र हो। के यो ३० मिलियन नेपालीको चाहनाको साँचो प्रतिनिधि हो? कि यो सरकार “केहीका लागि, केहीद्वारा, केहीको” शासन हो? जनताका आधारभूत चिन्ताहरूप्रति यसको उदासीनता, वा असमर्थता, ले गम्भीर विश्वासको खाडल सिर्जना गरेको छ। जब राज्य संयन्त्र राष्ट्र संकटमा मौन रहन्छ, तब यसको वफादारी र स्वतन्त्रतामाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ।
हालैका प्रदर्शनहरूका दौरान देखिएको एउटा चिन्ताजनक प्रवृत्ति भनेको विभिन्न गैरसरकारी संस्था (एनजिओ) को लोगो लागेको ज्याकेटमा देखिएका व्यक्तिहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति हो। यस दृश्यले गहिरा र असहज प्रश्नहरू उठाउँछ:
एनजिओको वास्तविक भूमिका के हो? के तिनीहरू घाइतेलाई अस्पताल पुर्याउने मानवीय सहायता दिनका लागि हुन्, वा तिनीहरू राजनीतिक आन्दोलनमा सक्रिय भएर समग्र राष्ट्रलाई घाइते बनाउने प्रयासमा संलग्न छन्? एक दिन पानी बाँडिरहेका एनजिओकर्मीहरू अर्को दिन तनावग्रस्त भिडमा देखिनु, गम्भीर विरोधाभास हो, जसलाई नजरअन्दाज गर्न सकिन्न।
विकास क्षेत्रको वित्तीय संरचना अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित छ। यसले एउटा असहज, तर अनिवार्य प्रश्न उठाउँछ, के यस्ता गतिविधिहरू साँच्चिकै सामाजिक सेवा थिए? कि यी सब राजनीतिक अस्थिरता गराउने र त्यसको आधारमा चन्दा संकलन गर्ने नियोजित कार्यक्रम थिए? “कारण” नै बजारमा बेचिने वस्तु बन्न पुगेको छ।
सामाजिक सेवा उद्देश्यका लागि दर्ता भएका एनजिओहरूले खुला राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न हुने कानुनी वा नैतिक अधिकार राख्छन् त? राजनीतिक आन्दोलनमा तिनीहरूको भूमिकाले नागरिक समाज र राजनीतिक उग्रताको बीचको रेखा मेटिएको देखिन्छ। यसले परोक्ष रूपमा “अनिर्वाचित” र “जवाफदेही विहीन” राजनीतिक शक्तिको उदयलाई संकेत गर्छ, जुन च्यारिटीको नाममा राजनीतिक खेल खेलिरहेको छ।
नेपालको भारत र चीनजस्ता दुई एशियाली महाशक्तिबीचको रणनीतिक अवस्थिति अत्यन्त संवेदनशील छ, जसले अति नै चनाखो, सन्तुलित र निष्पक्ष परराष्ट्र नीति माग गर्दछ। भारत, चीन लगायत सबै मित्रराष्ट्रको मुख्य अपेक्षा एउटै छ, नेपालको भूमि कुनै पनि छिमेकी राष्ट्रविरुद्ध प्रयोग हुनु हुँदैन।
यस सन्दर्भमा, केही अन्तर्राष्ट्रिय एनजिओहरूसँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूको “फ्री तिब्बत” एजेन्डामा संलग्न भएको आरोप गम्भीर राष्ट्रिय सुरक्षा चिन्ताको विषय बनेको छ। स्पष्ट राजनीतिक एजेन्डा भएका संस्थाहरूबाट आर्थिक सहयोग लिँदा नेपालको परराष्ट्र नीति, स्वाधीनता, र राष्ट्रिय हितमा प्रतिकूल असर पर्नसक्छ। यस्ता गतिविधिहरू यत्तिकै संयोग मात्र हुन् भन्ने मान्न अब सजिलो छैन, विशेषगरी जब तिनीहरूको सक्रियता देशभित्रको अस्थिरता संग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ।
काठमाडौंका गल्लीहरूमा हाल एक गम्भीर आरोप चर्चित छ, राष्ट्र जलाउने योजनाको। अन्तरिम सरकार देशको हालसम्मकै सबैभन्दा ठूलो विनाशको घटनामा मौन रहन्छ, अथवा त्यसप्रति निष्क्रिय देखिन्छ भने, जनताले यसको संलग्नतामाथि प्रश्न गर्नु स्वाभाविक हो। के यी आन्दोलनहरू स्वस्फूर्त थिए, वा योजनाबद्ध षड्यन्त्र? त्यसबारे निष्पक्ष र पारदर्शी छानबिनको माग न्यायको न्यूनतम अपेक्षा हो। सरकारको मौनता स्वयं एउटा उत्तर बन्न पुगेको छ।
यी प्रश्नहरू केवल आवेगजन्य नाराहरू होइनन्, यी त आफ्नो भविष्य बुझ्न खोजिरहेका नेपाली जनताको पीडित आर्तनाद हुन्। अन्तरिम सरकारले निर्णयात्मक कदम चालेर, पारदर्शी छानबिन मार्फत, देखाउनुपर्छ कि यो राष्ट्रघातमा संलग्न छैन।
नेपाली जनताले कुनै जटिल भू-राजनीतिक विश्लेषण मागेका छैनन्, उनीहरूले न्याय मागेका छन्। उनीहरू जान्न चाहन्छन्:
राजनीतिक प्रदर्शनमा एनजिओको ज्याकेट किन देखियो?
हिंसात्मक गतिविधिहरूको वित्तीय स्रोत को हो?
नेपालको परराष्ट्र नीति कसरी सुरक्षित बनाइँदैछ ताकि यो विदेशी एजेन्डाको शिकार नबनोस्?
शक्तिको गल्लीहरूबाट आएको मौनता र मौन सहमति अहिले सबैभन्दा ठूला उत्तरहरू जस्ता छन्। जबसम्म यी प्रश्नहरूको जवाफ दिइँदैन, जबसम्म विनाशको जिम्मेवारहरूको पहिचान हुँदैन, तबसम्म नेपालको शासन प्रणाली माथिको विश्वास संकटमा रहन्छ। अहिले संसार हेरिरहेछ, के नेपाल सुनियोजित अराजकतामा लड्छ? कि आफूलाई पुनः स्थापित गरी, सच्चा स्थायित्व र स्वतन्त्र समृद्धिको बाटोमा अग्रसर हुन्छ?
