प्रतीक र वास्तविकताको संधिमा नेपाल

# लक्की चन्द

नेपाली राजनीतिक परिदृश्यलाई बुझ्न “अर्गली भेडा” को रूपक एक गहन विश्लेषणात्मक उपकरण प्रदान गर्दछ। यो रूपक केवल साहित्यिक चित्रण होइन, नेपालमा शासक वर्ग र जनताबीच बढ्दो खाडलको मूर्त चित्रण हो। यस लेखमा, हामी यस रूपकलाई विस्तार गर्दै नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्थाको गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गर्नेछौं।

एक यात्रुले विश्वका सबैभन्दा ठूलो जंगली भेडा अर्गली (Ovis ammon) को वर्णन गरेका थिए, जसको ठूलो सिङ नै उसको पहिचान थियो। तर यही सिङ, जुन शक्ति र प्रभुत्वको प्रतीक हो, अन्ततः उसको निम्ति अभिशाप बन्छ। घाँस खानेबेला लामा-लामा सिंगहरुका कारणबाट निकै कठिनाइ हुन्छ।, प्रकृतिसँग छिटो रूपमा अनुकूलन गर्न नसक्ने अर्गली अन्ततः विलुप्त हुन्छ।

नेपाली राजनीतिमा, “ठूला मान्छेहरू” ले अर्गलीको यही भूमिका निभाईरहेका छन्। उनीहरूको “ठूलोपन” तिनको राजनीतिक पद, आर्थिक सम्पत्ति, सामाजिक प्रभाव नै उनीहरूलाई साधारण जनताबाट टाढा बनाएको छ। उनीहरू आफ्नै शक्तिको भारमुनि दबिएर, वास्तविकताको जमिनसँग सम्पर्क गुमाउँदै छन्।

ठूलो भुइँचालोले ठूला महल र अग्ला घरहरू माटोमा मिलाउने उदाहरण इतिहासले पनि यो सत्य पुष्टि गर्दछ। नेपालको इतिहासले पनि यो सत्य पुष्टि गर्दछ। विगतका जनआन्दोलनहरूले देखाएको छ कि जब शासक वर्ग जनताबाट टाढिएर आफ्नै महलमा सीमित हुन्छ, तब ऐतिहासिक परिवर्तनहरू निम्त्याउने जनचेतनाको भुइँचालो आउनै पर्छ।

विभिन्न कालखण्डमा भएका क्रान्तिहरूले एउटा सामान्य सत्य प्रमाणित गर्छन्: जब शासक वर्ग सुधार गर्न असफल हुन्छ, तब क्रान्ति निश्चित हुन्छ।

लोकतन्त्रपछिको नेपालमा हामीले नयाँ शासक वर्गको उदय देख्यौं। सत्ताको केन्द्रमा रहेका यी नयाँ “अर्गलीहरू” ले पनि आफ्नो सत्ता, प्रभाव र सम्पत्तिका “लामा सिङहरू” बटुल्दै गएका छन्। तिनको यही संग्रह उनीहरूलाई जनताबाट टाढिंदै गएको छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक संकटको मूल कारण यही हो, शासक वर्ग र जनताबीचको दूरी। सत्ताका करिडोरहरूमा सीमित यी नेताहरूले आम नेपालीको दैनिक समस्याहरू, आकांक्षाहरू र पीडाहरूलाई बुझ्न असमर्थ देखिन्छन्। उनीहरूको राजनीति अब जनताको सेवा गर्ने माध्यम होइन, आफ्नो सत्ता र प्रभाव कायम राख्ने उपकरण मात्र बनेको छ।

हालको संविधानले नेपाललाई एक समावेशी, लोकतान्त्रिक र प्रगतिशील राष्ट्रको रूपमा परिभाषित गरेको थियो। तर व्यवहारमा, संवैधानिक संस्थाहरू र जनताबीचको दूरी निरन्तर बढ्दै गएको छ। संविधान कार्यान्वयनको प्रक्रियामा भएका कमजोरीहरू, सत्ताको केन्द्रीकरण, र समावेशीकरणको अपर्याप्त प्रगतिले जनतामा गहिरो असन्तुष्टि निम्त्याएको छ।

यो असन्तुष्टि विगतका वर्षहरूमा विभिन्न रूपमा प्रकट भएको छ, स्थानीय तहमा केन्द्र विरुद्धको आवाज, विभिन्न क्षेत्रहरूमा उठ्ने स्वायत्तताको माग, युवा वर्गमा बढ्दो रोजगारी र अवसरको माग, र हालको युवा आन्दोलनले देखाएको नयाँ राजनीतिक चेतना।

यो रूपकले हामीलाई चेतावनी दिँदै भन्छ: अर्गलीले आफ्नो ठूलो सिङको बोझ बेहोर्न सकेन, र अन्ततः प्रकृतिको नियमअनुसार विलुप्त भयो। नेपालका “राजनीतिक अर्गलीहरू” ले पनि यही नियति बेहोर्ने छन् यदि उनीहरूले आफूलाई परिवर्तन गर्न सकेनन् भने।

तर यो रूपकले हामीलाई एउटा आशाको सन्देश पनि दिन्छ। प्रकृतिमा, जुन अर्गलीहरू आफ्नो सिङको आकार अनुकूलन गर्न सक्छन्, तिनको अस्तित्व बच्छ। त्यस्तै, नेपाली राजनीतिमा पनि, जुन नेतृत्वले आफूलाई जनताको आवश्यकतासँग अनुकूलन गर्न सक्छ, तिनको नै भविष्य छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक अवस्था एउटा नाजुक मोडमा छ। शासक वर्गसामुन्ने दुई विकल्प छन्: या त उनीहरूले आफ्नो “ठूला सिङहरू” आफ्नो अहंकार, सत्ताको मोह, र जनताबाटको दूरीलाई त्यागेर जनतासँग फेरि जोडिने वा अर्गलीको नियति बेहोर्ने।

नेपाली राजनीतिको भविष्य यसबाट निर्धारण हुनेछ कि हाम्रा “राजनीतिक अर्गलीहरू” ले आफ्नो “सिङ” को आकार अनुकूलन गर्न सक्छन् कि भनेर। तिनले यदि प्रकृतिको नियम बुझेनन् भने, इतिहासले फेरि आफ्नो पुनरावृत्ति गर्नेछ, र भुइँचालोले फेरि ठूला महलहरूलाई माटोमा मिलाउनेछ।